DILI, STLTIMORLESTE.com – Jurista Timoroan konsidera katak, too ona tempu atu harii Supremu Tribunal Justisa (STJ), atu bele sai nudar Tribunal ultima desizaun.
“Too ona tempu atu harii STJ, tanba ohin loron ita sei iha deit Tribunal Rekursu, maibe ita haree katak ba oin importante duni estabelese STJ hodi bele avalia fali desizaun sira husi Primeira Instansia ka segunda instansia nia,” dehan Jurista Jose Maria Guterres ba jornalista STL iha Kaikoli, Kinta (07/08/2025).
Nia hatutan, ohin loron rekursu umanu barak, se dehan rekursu umanus sei menus, bele halo ona promosaun ba Juiz sira neebe iha segunda klase ba iha primeira klase atu bele prienxe ba iha fatin sira nee, tanba Juiz barak mak servisu kleur ona ho esperiensia neebe iha, maibe seidauk iha promosaun ba sira nia kareira.
Esplika tan, iha prosesu balu banhira desizaun Tribunal Rekursu nian sai tiha, kontinua hamosu preokupasaun iha publiku nia leet, maibe kuandu iha ona STJ desizaun Tribunal Rekursu nian sai mak parte sira la konkorda, kontinua rekore ba iha STJ, tanba sai hanesan Tribunal neebe foti desizaun ikus.
Esperansa katak, Parlamentu bele kria ona lei ida, hodi haree kona-ba se mak ba tur iha STJ, atu bele funsiona ho diak hodi lori justisa lao ba oin.
Iha fatin ketak, Jurista Sergio Dias Quintas dehan, ita nia sistema hirarkia nee seidauk kompletu too iha Tribunal Rekursu deit, no tuir norma konstituisional tenke iha Supremu Tribunal Justisa mak foin kompleta hirarkia justisa Timor nee kompletu no vizaun PR nian diak.
“Tenke harii ona atu tur iha STJ sei estabelese lai komisaun ida neebe halo rekrutamentu ba Juiz sira atu ba tur iha STJ, espera Parlamentu Nasional aban bainrua halo rekrutamentu ba Komisaun rekrutamentu ba Juiz sira, Komisaun nee mak tenke kompostu husi ema neebe iha kredibilidade labele mai husi nomeasaun politiku,” dehan Jurista Sergio.
Nia hatutan, se iha nomeasaun politiku ba iha Komisaun rekrutamentu sei afeta ba iha rekrutamentu. No tuir lei Parlamentu mak sei hili Komisaun nee atu halo rekrutamentu ba Juiz nian mai husi kareira nain 4, Prokurador nain 2 no Jurista nain 1 mak sei ba tur iha neeba.
Sergio afirma, ita nia espetativa Majistradu sira neebe sei ba tur iha STJ nee tenke klase mais elevada no mos ba Jurista ema neebe iha esperiensia laos esperiensia ba servisu tinan naruk maibe esperiensia atu elabora sentensa, tanba se la toman halo sentensa susar. No Ministeriu Publiku neebe sei ba tur iha STJ tenke prepara atu oinsa haree ba sentensa.
Akresenta tan, servisu neebe iha STJ mak elabora sentensa no sentensa nee mak sei afeta ba vida moris sosiedade nian no vida moris nasaun nian.
Konsidera, kuandu iha ona STJ kazu neebe desizaun Tribunal Primeira Instansia la aseita bele rekore ba iha Tribunal Rekursu, no la aseita desizaun Tribunal Rekursu bele rekore ba iha Supremu Tribunal Justisa tanba desizaun neebe STJ foti hanesan ultima desizaun.
Antes nee Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona dehan katak, dezenhu ba iha STJ lao hela, tanba nee iha tempu badak sei haree hodi estabelese STJ.
“Iha hau nia pose hau hateten ona sei harii STJ, tanba oras nee daudaun dezenhu mos sei lao hela, depois mak ita sei haree nia prosesu tuir mai,” dehan nia.
Nia hatutan, fatin provizoriu neebe sei instala STJ mak edifisiu Tribunal tuan iha Mandarin.
Aleinde nee Prezidente Republika, Jose Ramos Horta mos deklara katak, molok nia mandatu termina sei estabelese STJ atu kompleta hirarkia ba iha setor justisa nian.
(ter)
