DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, Xavier Amaral ho Nicolau Lobato mak fundador Republika Demokratika Timor Leste (RDTL) no Kay Rala Xanana Gusmão mak restaurador.
Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatoo lia hirak nee liu husi nia aprezentasaun programa Meeting neebe organiza husi SEKOMS iha Palasiu Prezidensial, Kuarta (26/11/2025).
PR hatete, nia laos fundador, maibe ema neebe fundador RDTL nain rua mak Xavier Amaral ho Nicolau Lobato, maibe ema neebe besik sira rua mak Mari Alkatiri no Kay Rala Xanana Gusmão mak Restaurador.
“Mari Alkatiri uluk tau hau nia naran afundador, afundador nee hanesan hamout tiha FRETILIN lae, fundador lo-loos Xavier Amaral no Nicolau Lobato, hanesan iha Indonezia Sokarno ho Atta, sira nain rua, la signifika Francisco Xavier Amaral no Nicolau Lobato mesak lae, maibe ema neebe importante hakbesik Nicolau Lobato, ida mak Mari Alkatiri no sira seluk tan, hau hakbesik ba Nicolau Lobato hanesan kolega, hanesan konfiansa politiku atu kaer organizasaun hau laiha, hau nia funsaun mak Ministru Negosiu Estranjeiru, nee mak Nicolau Lobato konfia ba ida nee, portantu hau hatete fundador, tanba nee iha ita nia istoria faktual 28 Novembru se mak proklama, Xavier Amaral nia mak lee, no nia lee nee mai husi se, mai husi Comite Central FRETILIN, CCF deklara no proklama maibe se mak iha CCF, halo desizaun Mari Alkatiri mos iha neeba, sira halo desizaun,” dehan Prezidente Republika.
Prezidente hatutan, nia laos Fundador RDTL, maibe nia hola parte deit grupu boot neebe hamutuk hamriik halo mehi buat sira nee, no Republika mosu iha 28 Novembru, invazaun tama iha 7 Dezembru 1975, no iha tinan 1981 CCF bele hatete mate, nee laos kritika lae, maibe sira mate iha kombate, balun rende tanba sirkuntansia barak liu mate.
Prezidente Horta hatete, iha tinan 1981 Kay Rala Xanana Gusmão mak kaer fali luta, nia mak re-organiza FRETILIN, re-organiza no refunda FALINTIL, Xanana mak dada ema too referendum.
“Xavier Amaral no Nicolau Lobato Fundador, Xanana Restaurador da Indepedensia, nia mak iha neeba iha tasi tolu meia noite 20 Maiu nuudar Prezidente, nia mak dada ita too referdum, no ba povu ba joven sira imi estuda didiak ita nia istoria, estuda maun Xanana nia papel iha luta nee, hau hatete ba ita boot sira, hau admira tebes,” dehan PR Horta.
Prezidente Republika hatete, nia admira ho luta husi Kay Rala Xanana Gusmão, tanba luta mate tiha ona mosu fali no paradu iha tinan 1981 nee laos tanba povu la fiar, laos tanba FALINTIL fraku lae, eroi bele aguenta ho aviaun helikoptru Japaun, buat sira nee hotu, maibe Xanana mak fiar no re-organiza luta.
“Iha tinan 1981 iha dezastre boot o sei fiar nafatin hakarak re-organiza so ema ida, ho poder mesianiku ho fiar hanesan profeta ida, se hau karik hau la hatene buat hotu lakon tiha ona re-organiza saida fali, diak liu entrega aan deit ona, hau iha liur la entrega aan ba ema ruma, hau la presiza entrega aan, hau iha rai liur kontinua deit, tanba nee hau hakruk ba imi hotu-hotu neebe iha rai laran FALINTIL, rede kladestina, funsionariu sira elementu balun iha polisia sira kolabora ho rejistensia imi mak eroi duni, laos ami mai husi rai liur,” dehan PR Horta.
Nunee mos Sekretariu Komunikasaun Sosial, Expedito Dias Ximenes hatutan, meeting Pres nee programa mensal IX Governu nia liu husi Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial neebe fulan ida dalan ida, iha fulan Novembru nee kebetulan monu mos iha tinan 50 Proklamasaun Independensia Unilateral, tanba nee SEKOMS husu Prezidente Republika mak sai orador.
“Ohin Prezidente Republika koalia nia topiku nee mak importansia proklamasaun independensia tinan 50 nee ba Timor Leste, ohin Prezidente koalia istoria nomos jornada iha momentu joven oinsa mak sira mehi hodi hetan ukun rasik aan, agora ita tama ona tinan 50,” dehan Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial.
Nia hatete, partisipante nebee mak partisipa iha meeting pers nee mai husi Prezidente RTTL, Prezidente Tatoli, Diretor Imformasaun, Diretor imformasaun editor sira nomos jornalista neebe halo kobertura, no iha meeting nee Prezidente hatoo nia esperiensia hanesan mos ema autor ida ba luta libertasaun nee nomos nia prespektiva no espektativa ba Timor Leste.
“Ida neebe sublina makaas mak nia deklara katak, fundador ba iha RDTL nee mak Francisco Xavier do Amaral ho Nicolau Lobato, no se mak sai proklamador mak Francisco Xavier do Amaral ho Nicolau Lobato no restaurador ita nia indepedensia mak Kay Rala Xanana Gusmão, nee klaru ba ita hotu,” dehan nia.
Jornalista: Emerenciana Pinto
Editor: Xisto Mendonça
