DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu (TR) hasai ona desizaun hodi deklara inkonstitusionalidade ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, Ministru Justisa konsidera katak inkonstitusional nee la refere ba iha nomeasaun Prezidente Republika nian ba iha Prezidente Tribunal Rekursu (PTR).
Tuir Ministru Justisa Sergio Hornai katak, ida nee mak ita iha demokrasia, ita iha buat ida separasaun de poder, idak-idak halo nia funsaun, maibe kuandu iha letizius konflitu lori ba iha orgaun seluk, nia desizaun ita tenke respeitu.
“Desizaun nee hateten Inkonstitusionalidade ba iha lei numeru 4/2025 liu-liu iha artigu balu laos artigu hotu kedan, inkonstitusionalidade laos inkonstitusional ba iha nomeasaun Prezidente Republika nian ba iha nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu,” dehan Ministru Justisa ba jornalista sira iha Salaun Maukoha, Surikmas, Tersa (05/08/2025).
Nia hatutan, inkonstitusionalidade susesiva neebe mak halo ba iha lei neebe Governu hanoin iha altura neeba hamutuk ho Parlamentu Nasional nian hanoin katak, ida nee bele fo solusaun ba iha problema sira neebe lao daudaun hela iha ita nia sosiedade. Tanba nee Governu mai ho inisiativa halo alterasaun ka adikamentu ba artigu sira hodi bele responde hanesan iha artigu 76 alina A koalia kona-ba oinsa mak atu bele estabelese, kriteira minimu atu bele halo admisibilidade ba iha nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu nian.
Esplika tan, konstitusionalmente Prezidente Republika uza nia poder konstitusional politiku neebe iha hodi halo nomeasaun, tanba nee konstitusional no dekretu Prezidente nian konstitusional, apenas iha ona fiskalizasaun mai husi Tribunal, no ita hotu tenke respeita. Tanba konstitusaun mos hateten, desizaun Tribunal nian prevalese ba iha desizaun sira seluk husi orgaun Estadu nian.
Nunee ita kumpri maibe ida nee laos berlaku ba kotuk, laos halo retroativa ba kotuk, maibe nia berlaku ba oin, kona-ba nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu iha nafatin lejitimidade iha nafatin legalidade no konstituisional no Prezidente nia aktu konstituisional.
Iha fatin hanesan, media tenta konfirma ba iha Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona, maibe nia parte la fo komentariu kona-ba kestaun nee.
Antes nee Tribunal Rekursu iha loron Kinta (31/07/2025) hasai ona desizaun hodi deside inkonstitusional ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, neebe antes nee hatama husi bankada balu iha Parlamentu Nasional ba iha TR atu halo fiskalizasaun abstrata sobre alterasaun lei refere.
TR konsidera katak, alterasaun ba lei Organizasaun Judisiariu iha norma artigu 2 labele aplika, tanba konsidera inkonstitusional. Nunee inkonstitusional signifika la tuir konstituisaun no ilegal.
Desizaun Tribunal Rekursu deklara, inkonstitusional no komprimentu obrigatoriu, signifika katak husi Prezidente Republika, Governu no mos Parlamentu Nasional inklui Tribunal no Juiz sira tenke hakruk hotu ba desizaun neebe sai.
TR deklara inkonstitusional ba norma iha artigu 2 lei numeru 4/2025, 28 fulan Abril, segunda alterasaun lei numeru 25/2021 loron 2 fulan Dezembru, husi lei Organizasaun Judisiariu iha artigu 76. Ho pedidu deklarasaun no forsa obrigatoriu no inkonstituisionalidade iha numeru 2 no mos numeru 3 neebe dehan iha artigu 76.
Juiz husi Plenariu TR neebe deside mak hanesan Juiz Duarte Tilman Soares, Jacinta Corea da Costa, Antonio Helder do Carmo.
Desizaun nee sai momentu neeba notifika kedan Prezidente Republika, Prezidente Parlamentu Nasional no mos Prokurador Jeral Republika.
(ter)
