DILI, STLTIMORLESTE.com — Luta ba ukun aan nee todan, ema rihun ba rihun mate, maibe luta atu defende ezistensia nasaun nee todan liu, tanba nee Timoroan hotu servisu makaas lori nasaun nee ba oin.
“Tanba nasaun ida atu ezisti tenke iha nia ekonomia neebe diak, saude no buat hotu neebe ligadu ho asuntu sosial sira tenke diak,” dehan joven rezistensia Joao Choque, bainhira partisipa iha selebrasaun Aniversariu Nasional Veteranus iha Resintu CCLN, Komoro, Tersa (3/3/2026).
Nia dehan, Timoroan sira tenke servisu makaas hodi refleta ba mesajen prezidente republika nian katak veteranu sira nia misaun laos remata ona, tenke kuda nafatin sentimentu nasionalismu laos ho liafuan, maibe ho asaun konkresta, nunee servisu veteranus seidauk hotu, veteranus sei nafatin fo hanoin ba joven sira katak ukun an ida nee laos oferese husi kolonial sira maibe liuhusi luta no sofrimentu ida naruk, sakrifika ema kuaze rihun 200 resin hodi hetan ukun aan.
Joao Choque dehan, konsidera joven ida agora falha tanba joven ida uluk la ajuda la tulun sira, veteranu sira toba nonok hotu, tanba nee agora momentu diak ona, 23 anu ukun an, liuhusi selebrasaun sira nee atu fanun hikas joven sira atu hatete, katak nasaun sei presiza joven sira neebe uluk iha linha de fogu, ohin sei iha hela linha de fogu atu muda atetude sira prenxe ukun an ida nee.
Nia hatete joven sira bele inklina iha neebe deit husi neebe deit, tenke hamrik iha linha ida lori povu nasaun nee ba diak, hodi hatan ba moris sosiedade ida diak, tanba luta loloos husi jerasaun sira tuir mai nee mak luta atu hasai povu husi kiak no mukit.
“Kuandu povu sei moris iha kiak no mukit, laiha ema veteranu ida tu orgulhu ba nee, tanba nee tenke hametin perspeksaun ida katak maske bele inklina iha partidu neebe deit, grupu neebe deit, objetivu luta ba moris diak povu nian,” nia argumenta.
Joao choque dehan, joven sira tenke hatene tinan 20 mai oin timor nee atu saida, nee iha joven sira liman, joven sira mak tenke halo reflesaun hodi lori nasaun neebe, jovenn sira uluk lori ona nasaun nee ba ukun an, tinan 25 eziste ona, joven sira agora tenke fera ulun fali atu haree saida mak halo ba oin.
Riak Leman: Xanana Laiha Timor Bele Lakon Funu
Prezidente Administrasaun Conselho Combatente Libertasaun Nasional (PACCLN), Vidal de Jesus Riak Leman dehan, depois Prezidente Republika, Nicolau Lobato mate, Membru Comite Central Fretilin (CCF) sira mate mohu, Xanana Gusmão mak mosu hanesan solvador, karik Xanana laiha Timor Leste bele lakon funu no laiha independensia.
“Se Maun Boot Xanana laiha, dalaruma Timor bele lakon funu, nee laos gaba maun Xanana, maibe faktus, iha momentu neeba nia trasa estratejia oin oin oinsa atu bele lori funu ida nee too nia finalidade,” dehan Riak Leman.
Nia hatete depois baze de apoiu rahun, ulun boot sira mate hotu, Xanana mak hamosu fali estrutura foun iha resistensia nian hodi halo gerilia hasoru forsa boot husi nasaun Indonezia, iha reorganizasaun neebe lidera husi Xanana laos funu fiziku deit, maibe organiza fali povu hamutuk luta ba ukun aan.
Riak haktuir katak uluk Xanana lakon tiha durante fulan ida, atu fo tempu ba gerileiru sira seluk avansa organiza funu, maibe faktus mak iha momentu neeba laiha ema ida book an, nunee bainhira Xanana mosu fali hotu hotu hamutuk luta ba ukun aan.
“Xanana sai husi ponta leste mai sentru buka ami, halibur ami hotu neebe sei izoladu iha setor sira, nee situasaun ida difisil, iha momentu neeba susar tebes, luta nee hasoru buat barak, primeiru luta ba kabun, tanba tos laiha, natar laiha, akar sira tesi, fera tunu, mak ida idak futu ninian, lori tudik ka katana koa halo mihis foin han, dalaruma hahan sira ami han iha ailaran nee fo ba fahi sira agora lahan,” relata Riak Leman.
Nia dehan konfiansa ba Xanana nee kuaze mai husi gerileiru sira hotu, tanba nee mak depois Xanana ema kaer tiha, komando la luta nafatin lidera husi Xanana, maske bele iha hela prizaun maibe iha hela ligasaun ho komandante sira iha terenu hanesan Komandante Konis Santana, Taur Matan Ruak, no direjenti sira seluk.
“Komando da luta nee sei iha Irmaun Ruak, Mauhunu, Konis, sira nee iha hela, mas komanda rezistensia iha rai laran nee maun boot Xanana,” nia tenik.
PACCLN nee dehan, depois Xanana inimigu kaer tiha, la kleur deit ema kaer Mauhunu, depois Mauhudo, iha ailaran sei iha Irmaun Ruak ho Konis, la kelur deit Konis mos mate, Komandante Ruak lidera funu iha terenu, mas komando da luta sei iha Xanana Gusmão.
Nia lembra katak, depois baze de apoiu rahun, Falintil sira hasoru situasaun difisil, laiha ema matenek ruma mak hamrik iha maluk funu maluk sira seluk nia leet hodi organiza funu, iha momentu neeba Falintil sira espalha hela iha setor sira neeba, liu liu iha area Kablaki neeba dehan funu nee mak sira deit ona laiha tan sira seluk. Nunee funu to inimigu tiru mate hotu mak nee ona, tanba nee mak bainhira mosu figura foun ida hanesan Xanana organiza hikas funu nee, foin iha esperansa ba ukun aan.
“Neebe data 3 de Marsu nee iha data iha istoriku, laos data opta atu kompleta kalendariu feriadu nasional, maibe data nia valor istoriku neebe aas tebes iha jornada luta ba liberasaun Nasional nian,” argumenta Riak Leman.
Nia dehan 3 de Marsu nudar data nee deside nasaun nia vida, data nee mak sai determinasaun ba luta ukun rasik an ninian. Iha luta buat hotu dehan posibel, laiha buat ida dehan imposibel, buat imposibel nee mak mate labele moris fali. Nee mak moral hanesan ema funu nain nakonu nafatin, esperansa nafatin tanba membru komite Central Fretilin balu sei iha, mesmu inimigu kaer tiha Xanana, mas kontinua servisu, orienta komandante sira luta too manan funu, maske laos lori kilat mak hasai inimigu husi rai doben Timor Leste.
Riak Leman dehan Timor Leste nia funu orijinalmente mai husi povu, durante funu tinan 24 nia laran, laiha apoiu ruma husi nasaun seluk, funu nee ho timor nia rekursu rasik, laiha apoiu material funu nian husi nasaun seluk, maibe ho tulun husi Maromak, rai lulik sira no matebian sira Timor Leste ida dezarmadu bele manan funu hasoru nasaun ida ho kilat bobot hanesan Indonezia.
“Kilat sira ita kaer nee, ita hasai husi forsa Indonezia, hasai kilat, hasai kartus, hodi kontinua funu, tanba nee kuandu ema husu ita sempre dehan, funu timor nee hetan apoiu husi Indonezia, liuhusi tropas sira kuandu ami tiru mate, ami hasai kilat no kartus, ida nee too ikus bele manan funu,” esplika Riak Leman.
Nia dehan ohin loron rona funu iha mundu toma,k nasaun sira halo funu hetan apoiu kilat no material funu nian oion oin, Timor nian lae liu, terenu neebe mesak foho, tanke digera sira ba ladiak, aviaun ba bomba husi foho sorin iha sorin lae.
Nia dehan iha funu de gerilia falintil sira nunka lao pelotaun tomak, kuandu forsa boot nee atu ba halo operasaun, tiru oho, hasai kilat, maibe kuandu situasaun difisil forma grupu, iha ema nain haat ka lima, ida nee mak difikulta forsa okupasaun nian atu domina terenu.
Maske kontra gerilia nee husi diresaun oin oin, tiru malu husi diresaun ida, derepenti mosu tan tiru fali husi diresaun seluk, ida nee mak halo Falintil sira barak mate, maibe Timor nia funu nee ida mak terenu nee ajuda, ida seluk mak povu. Povu mak subar Falintil sira, ida nee mak hamosu slogan ida dehan Falintil mak ikan, povu mak hanesan bee, nee los, tanba molok remata funu, partisipasaun iha funu husi frenti oin oin hanesan frenti armada, frenti klandestina, no frenti diplomatiku mak lori Timor Leste manan funu.
“Ulun boot sira iha tasi balu mos la toba, sira lao ba mai hodi konkista konfiansa husi nasaun sira seluk nian iha parte diplomatika nian, husi frenti hirak nee mak Timor manan funu. Nunee mos maun alin sira frenti klandestina nee halo demostrasaun, ema kaer, balu ema oho, barak mak ema desdera ba atauro, liu liu iha fatin sira neebe falintil sira halo levantamentu, izemplu iha rejiaun 4, ainaro ho same, levantamentu 82, Mausiga Dare, halo operasaun hotu, dadersan too lokraik, retira husi dare, sae ba Kablaki, hansip sira balu entrega deit kilat, koramil katama rama nee hau mak tiru kanek, nee operasaun halo mausiga dare 1982. Levantamentu Klaras 83 mak Komandante Falur sira sae, nunee mos operasaun iha Mehara, nee mak komandante Neves sira sae,” Riak relata tenik.
Eis Sekretariu Rejiuan 4 nee dehan servisu nee nia assume ho nia risku boot tebes mak wainhira nomea nuudar reprezentante Falintil nian iha Komisi Pemantau Stablitas (KPS). Tanba hanesan gerileiru ema so hatene deit deit naran, maibe ho nia envolvimentu direta iha KPS mak ema konhese ona, nee perigu tebes ba vida.
Nia konta iha momentu neeba, lahatene Irmaun Ruak mai tiha iha Kuluhun, irmaun Maukana hanesan eskoltu ba iha Irmaun fo Laran nia uma, nia sai halao hela servisu, nunee hameno hela dehan orsida mai karik, tesik hela ba Kuluhun. Kalan nee fila husi servisu, ba kedas kuluhun, Maukana iha neeba hela, dehan nia ohin nee tenke hasoru jornalista mai hela iha nee.
“Hau dehan hau laiha kompetensia ida atu koalia ho jornalista, atu koalia saida, dehan komando da luta mak haruka, hau dehan komando da luta tenke fo surat ruma, ba deit nee halo nusa, dehan surat rai hela iha laran, hau dehan nee kal los ona, atu kolia ho jornalista, entaun hau dehan hare bee ida hau haris lai, depois haris hau tama ba jornalista laiha, iha laran nee maun Ruak mak iha hela kuartu laran, nee mak nia delega hau tama KPS,” konta Riak Leman.
Nia dehan servisu hanesan KPS nee todan tebes, servisu iha inimigu nia ibun koak, mas buat neebe fo korajen ba nia atu halao misaun nee mak tanba iha 96 nia iha tiha ona Dili, konhese ona terenu, bainhira organiza selkom nurep no zona no sub rejiaun sira iha Dili.
Riak dehan iha momentu neeba nia husu komando da luta indika Komandante Falur, mas komandante Taur dehan, Riak iha dili, komandante Falur lalika ona, tanba apoiu Falintil iha ailaran.
“Hau dehan hau simu ida nee ida nee hau mai hatudu oin iha molik ona, ema hotu hatene, uluk nee ema rona naran deit, isin lolon ema la hare, agora isin lolon hatudu tiha ona, ema konhese Riak mak nee, mate falsu,” protesta Riak.
Nia dehan servisu hanesan KPS nee risku los mak iha momentu Joven sira oho Blasido iha Kuluhun, momentu nee nia ho membru KPS sira seluk iha Sede KPS iha Tasiibun rona dehan Blasido mate, Eurico karega kilat, ema sira halai namkari hotu, inklui pro otonomia sira, so Mauhudo ho Riak mak hamrik hela, atu halai mos atu halai ba neebe, tanba iha inimigu nia ibun laran, mas depois nia hare ba Eurico nia oin mamar no bain bain hela, nunee Riak hakat ba dehan Eurico Guterres sira ba konvense Joao Choqe lori ba entrega ba Polisia Unamet.
Eurico mos hatan sira hotu ba Bekora, fatin joven sira oho Blasido, bainhira to iha neeba, Joao choque ho nia grupu boot ida iha hela neba, Riak bolu ba Joao dehan, sira ba nee ho Komandante Eurico, roha tiha nee Joao hatan lori buatamak nee ba neebe, Rona ida nee Eurico ho hela kilat R15 halai liu, nunee Riak ho Mauhudo mak ba kolia ho Joao choque, konsege konvense, lori ba entrega iha polisia unamet.
Tuir Riak bainhira iha polisia Unamet, Maun Boot Xanana telefone liuhusi malae metan unamet nian hodi husu konaba ba kazu nee oho Blasido nee, momentu neeba irmaun Joao Choque hamrik hela iha nia sorin hatan ba Xanana katak sira mak oho lori ba subar hela iha foho Fatuahi. Husi nee mak polisia Indonezia ho polisia Unamet ba foti mateisin Blasido iha fatuahi hodi lori ba tau iha komando Militar Aitarak.
Iha momentu neeba mos tuir Riak Leman, Xanana komunika Amu Filomeno Jacob, foti osan juta 30 entrega iha Riak lori ba entrega ba matebian Blasido nia familia, osan nee Riak, Mauhudo ho Amu Filomeno mak ba ba entrega iha komando Aitarak. Depois entrega akompanha isin mate Blasiado ba hakai iha Raikotu.
Nia hatete iha raikotu, Besi Merah sira hare sira ho matan ikun deit, nunee mak Eurico, bolu tentara ida naran Elias, ema husi Sorukraik, hodi husu tau matan hela ba sira nain hirak neebe akompanha isin mate Blasido iha raiu kotu, depois tau aifunan, sira liu kedas ba abrigu Becora.
“Momentu neeba situasaun atu aat mak ida nee, mas konsege hakalma Eurico, situasaun mos komesa kalma, fila ba ida idak nia subar fatin, hau iha irmaun fo laran sira nia,” esplika Riak Leman.
(god/mik/ger)
