DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu (TR) hasai ona desizaun hodi deklara inkonstitusionalidade ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, tanba nee Jurista Timoroan balu konsidera katak, desizaun TR nian nulu.
“Deklara nulu, tanba Ex-Tunk ka retroativa nee labele dehan Carmona la vale, Prezidente nomeia bazeia ba lei Organizasaun Judisiaria neebe Parlamentu Nasional aprova nee, lei nee sei vale entaun nomeasaun Prezidente Republika nian sei vale,” dehan Jurista Alexandre Corte Real ba STL iha Kaikoli, Kuarta (06/08/2025).
Nia hatutan, desizaun neebe Tribunal Rekursu foti nulu no la vale hodi dehan Prezidente nomeia PTR la vale, tanba Prezidente nomeia bazeia ba PN aprova lei Organizasaun Judisiariu neebe vale hela, se lei nee la funsiona mak PR nomeia la vale.
Esplika tan, desizaun neebe sai hamihis PR nia knaar, tanba knaar esklusivu PR nomeia nee mak artigu 86 alinha J neebe dehan katak, nomeia no mos fo pose, ida nee iha responsabilidade boot tebes. Haree husi nomeasaun fo pose no mos ezonerasaun, tanba se hasoru prosesu disiplinar ruma PR mak iha kompetensia atu ezonera ka hasai.
Reforsa, tuir lo-loos Juiz nain 5 mak deside kona-ba akordaun nee tuir regra prosidimental, maibe Juiz nain tolu deit, no tuir lo-loos Juiz Duarte Tilman labele tama ba iha Koletivu hodi deside akordaun, tanba impedidu nia iha hela prosesu disiplinar.
Konsidera, akordaun TR mak nulu laos PR nomeia PTR mak nulu, maibe TR sira nia desizaun mak nulu tanba la prienxe rekezitus. No haree nomeasaun nee Konstitusional no PR la viola buat ida.
Tuir Ministru Justisa Sergio Hornai katak, ida nee mak ita iha demokrasia, ita iha buat ida separasaun de poder, idak-idak halo nia funsaun, maibe kuandu iha letizius konflitu lori ba iha orgaun seluk, nia desizaun ita tenke respeitu.
“Desizaun nee hateten inkonstitusionalidade ba iha lei numeru 4/2025 liu liu iha artigu balu laos artigu hotu kedan, inkonstitusionalidade laos inkonstitusional ba iha nomeasaun Prezidente Republika nian ba iha nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu,” dehan Ministru Justisa.
Nia hatutan, inkonstitusionalidade susesiva neebe maka halo, ba iha lei neebe Governu hanoin iha altura neeba hamutuk ho Parlamentu nian hanoin katak, ida nee bele fo solusaun ba iha problema sira neebe lao dadaun hela iha ita nia sosiedade. Tanba nee Governu mai ho inisiativa halo alterasaun ka adikamentu ba artigu sira hodi bele responde, hanesan iha artigu 76 alina A koalia konaba oinsa maka atu bele estabelese, kriteira minimu, atu bele halo admisibilidade ba iha nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu nian.
Esplika tan, konstitusionalmente Prezidente Republika uza nia poder konstitusional politiku neebe iha hodi halo nomeasaun, tanba nee konstituisional no dekretu Prezidente nian konstituisional, apenas iha ona fiskalizasaun mai husi Tribunal, no ita hotu tenke respeita. Tanba konstituisaun mos hateten, desizaun Tribunal nian prevalese ba iha desizaun sira seluk husi orgaun Estadu nian.
Nunee, ita kumpri maibe ida nee laos berlaku ba kotuk, laos halo retroativa ba kotuk, maibe nia berlaku ba oin, kona-ba nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu iha nafatin lejitimidade iha nafatin legalidade no konstitusional no Prezidente nia aktu konstituisional.
Alende nee, Jurista Sergio Dias Quintas dehan, desizaun TR iha efeitu Juridiku.
“Desizaun TR efeitu Juridiku, katak se PTR kontinua halao knar nafatin maka nia kompetensia nee sei la hamosu efeitu juridiku, tanba nia la iha lejetimidade juridiku ida adekuadu, karik iha possibilidade loron ruma ema kestiona juridicamente, bele iha responsabilidade krimanal, “Dehan Jurista.
Nia hatutan, desizaun Tribunal Rekursu nian neebe deklara inkonstitusional ba artigu 76 husi lei organizasaun judisiaria, desizaun ferida hatudu ba ita hotu katak, antes nain ulun sira atu foti desizaun ruma tenki bazeia ba lei no normal konstitusional.
Antes nee Tribunal Rekursu (TR) iha loron Kinta (31/07/2025) hasai ona desizaun hodi deside, Inkonstituisional ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, neebe antes nee hatama husi Bankada balu iha Parlamentu Nasional ba iha TR atu halo fiskalizasaun abstrata sobre alterasaun lei refere.
TR konsidera katak, alterasaun ba lei Organizasaun Judisiariu iha norma artigu 2 labele aplika, tanba konsidera Inkonstituisional. Nunee, Inkonstituisional signifika la tuir konstituisaun no ilegal.
Desizaun Tribunal Rekursu deklara, inkonstituisional no komprimentu obrigatoriu signifika katak, husi Prezidente Republika, Governu no mos Parlamentu Nasional, inklui Tribunal no Juiz sira tenke hakruk hotu ba desizaun neebe sai.
TR deklara inkonstitusional ba norma iha artigu 2 lei numeru 4/2025, 28 fulan Abril, segunda alterasaun lei numeru 25/2021 loron 2 fulan Dezembru, husi lei Organizasaun Judisiariu iha artigu 76. Ho pedidu deklarasaun no forsa obrigatoriu no inkonstituisionalidade iha numeru 2 no mos numeru 3 neebe dehan iha artigu 76.
Juiz husi Plenariu TR neebe deside maka hanesan, Juiz Duarte Tilman Soares, Jacinta Corea da Costa, Antonio Helder do Carmo.
Desizaun nee sai, momentu neeba notifika kedan Prezidente da Republika, Prezidente Parlamentu Nasional no mos Prokurador Jeral Republika.
(ter)
