DILI, STLTIMORLESTE.com – Kazu hatama sasan husi Nasaun Cambodia mai iha Timor Leste (TL) la tuir sistema neebe komete husi arguidu inisial DYL, tama ona iha faze alegasaun nian.
Iha alegasaun nee Prokurador Rafael Gusmão deklara katak, bazeia ba deklarasaun husi arguidu no sasin sira Prokurador konklui katak, iha faktus balu provadu.
Tanba nee Prokurador husu ba iha Tribunal Koletivu atu tetu deklarasaun sira hotu neebe iha, atu fo justisa ba iha arguidu.
Enkuantu husi parte defeza nian husu Tribunal absolve arguidu husi krime refere, tanba arguidu nia aktu la prienxe ba elementu krime neebe iha.
Rona tiha alegasaun, Tribunal adia ba loron seluk hodi tama ba iha alegasaun.
Iha indisus sufisiente katak, iha loron 19 fulan Abril tinan 2024, rejistadu iha sistema ASYCUDA, importasaun husi nasaun origem Cambodia, halao husi empreza D’cham, Unipessoal Lda, tula iha ro marka KOKOPO CHIEF VOY 24135, destinu final Timor Leste.
Iha deklarasaun refere Empreza D’cham, Unipessoal Lda deklara halao importasaun ba merkadoria ho tipu superme “NOODLES” ho kuantidade 1013 carton, ho presu ba kada unidade Us$ 14,24 ho valor total US$ 14,435.25.
Importasaun refere Empreza D’cham, Unipessoal Lda justifika ho intruduz iha sistema ASYCUDA dokumentus sira hansan invois LTC78778 nomos Packing List, Bill Of Landing nomos Sertidaun Rejistu Comercial.
Bazeia ba deklarasaun refere sistema ASYCUDA ho modelu otomatik no rendom hodi determina kalkulasaun ba taxa importasaun refere ho montante US$ 1,928.8, ba tipu taxa 3 hanesan ICD, STX nomos OCD.
Rezulta katak Empreza D’cham, Unipessoal Lda foin primeira vez halo importasaun merkadoria.
Autoridade Aduaneiru imediatu halo inspesaun fizika no deskobre katak, merkadoria refere laos deit supermi maibe mos enkontra sigaru ho marka United Kindoom, kor mean iha kaiza 116 nomos kor mutin 156 kaixa.
Empreza D’cham, Unipessoal Lda importa sigaru refere la ho autorizasaun Ministeriu Saude maibe importa mai territorial.
Iha fali 29 fulan Maiu tinan 2024, Empreza D’cham, Unipessoal Lda hatoo pedidu ba Komisariu Autoridade Aduaneiru Interinu, Armindo dos Santos, husu atu halo re-exporta ba merkadoria refere ba nasaun Papua Nugine tanba importasaun merkadoria refere la tuir kriteiru Ministeriu Saude, pedidu refere hetan Autorizasaun husi Komisariu Interinu.
Iha loron 31/05/2024 Diretor Alfandega Portu Tibar, despaxu ba Xefe Seksaun Operasional hodi exekuta tuir despaxu Komisariu Internu.
Rezulta katak merkadoria refere laos re-exporta maibe empreza D’cham, Unipessoal Lda tula sai husi Portu Tibar no lori ba rai iha armajen partense ba JLC, laos armajen Empreza D’cham, Unipessoal Lda.
Merkadoria refere konsege lori sai husi Portu Dili la ho autorizasaun/lisensa husi Gabinete de Licenciamento e Registo dos atividade – GLRAS iha Minseteriu Saude.
Empreza D’cham, Unipessoal Lda konsege lori sai merkadoria husi portu Tibar ho selu deit taxa importasaun ho montante US$ 1,928.83 ba importasaun supermi laos sigaru.
Rezulta katak aplikasaun taxa importasaun sigaru ho kuantia refere, tuir lo-loos empreza obrigada selu taxa importasaun ho montante US$ 632,000.00.
Aktu refere konsege realiza, tanba Empreza D’cham, Unipessoal Lda aprezenta deklarasaun falsus katak importa supermi iha dokumentus sira desalfandega hanesan manifestu, Bill of lading, pakin list no invois.
Empreza D’cham, Unipessoal Lda mezmu hatene rasik merkadoria ho tipu sigaru laiha lisensa husi Ministériu Saúde labele sirkula iha territorial Timor Leste, maibe reprezentante legal husi empreza la hapara situasaun refere.
Arguidu DYL nuudar reprezentante legal husu ba Empreza D’cham, Unipessoal Lda nomos hanesan sasan nain ba merkadoria ilisita viola artigu 15 husi Dekreitu Lei n.º 51/2023, de 24 de Agusto konaba autorizasaun sirkulasaun tabaku iha territorial Timo Leste.
Tanba nee, MP akuza arguidu komete krime deskaminhu previstu iha artigu 317 no agravadu tuir numeru 2 mesmo, no Krimi ida importasaun no exportasaun ilicita de bens ou mercadoria tuir artigo 315 husi Kodigu Penal.
Hatan ba akuzasaun nee arguidu deklara katak, faktus neebe konsta iha akuzasaun nee, balu loos no balu lalos.
Arguidu deklara, kona-ba sasan importasaun mai husi Cambodia nee loos, kompanhia nee rejista iha Timor maibe nia nain hela iha Indonezia, no iha kompania refere arguidu mos iha sosiu 10 porsentu ba kompania nee.
Arguidu deklara, kona-ba informasaun neebe aprezenta ba iha Alfandega dehan sasan neebe haruka mai supermi maka iha laran, maibe ikus mai sigaru mos iha laran, tanba nee maka arguidu lakohi simu sasan. No momentu neeba arguidu hateten ba iha kompania nain atu hato karta ida mai iha Alfandega.
Arguidu deklara, kona-ba trata dokumentus kompanhia nain mak hatene, arguidu la iha konhesimentu kona-ba ida nee.
Arguidu esplika, sasan sira nee lori mai husi Cambodia, sei halo re-exporta hikas fali ba iha Papua Nugine kona-ba prosesu dokumentus hotu arguidu la hatene, maibe kona-ba sasan se simu ona iha Papua Nugine mak arguidu simu ona 10%. Tanba nee destinasaun ba sasan sira nee sei ba para iha Papua Nugine.
Arguidu deklara, empreza nee halo ona re-exportasaun ba dala ida lao ho diak, no ba dala rua ho kompanhia foun mak hatama supermi no ikus mai deteta sigaru mos iha laran nee, maibe kona-ba halo inspesaun ba sasan arguidu la partisipa.
Arguidu deklara, kona-ba sasan halo inspesaun iha Portu arguidu la hatene, kuandu sasan too ona iha arguidu nia uma mak arguidu foin hatene.
Tribunal konfirma kona-ba sigaru neebe iha, arguidu deklara, momentu neeba sira nia kompanhia nain halo karta ba iha dirijente Ministeriu Saude atu haree kona-ba sigaru neebe iha, maibe sira husi MS hateten katak, se sasan nee lori mai Timor depois haruka fali ba iha nasaun seluk sira la iha poder atu haree.
Arguidu deklara, kona-ba karta atu halo re-exportasaun sasan sira nee ba fali iha Papua Nugeni, kompanhia nain mak halo, laos arguidu.
Arguidu deklara tan, kona-ba sasan sira nee tula sai husi Portu Tibar, tanba arguidu simu informasaun husi parte Portu nian, sasan iha kontiner laran manas mak hasai kontiner nee, maibe se mak fo autorizasaun atu hasai kontiner ida nee arguidu la iha konhesimentu.
Arguidu deklara, depois sasan sira nee hasai husi Portu, arguidu ho inisiativa rasik lori sasan sira nee ba iha Polisia, no too agora sasan sira nee sei iha Polisia.
Aleinde nee sasin GAS deklara katak, iha tinan 2024 asumi knaar hanesan dirijente iha Portu Tibar.
Iha sala julgamentu laran sasin deklara katak, kona-ba importasaun nee iha loron 29 Maiu 2024, kompanhia hatama pedidu ho asuntu re-exporta.
Sasin deklara, tuir prosedimentu sira prosesa deit dokumentus ho kor vermelho, hodi halo inspesaun fizika tanba liu husi sira nia kontrola. Maibe se daun Verde la halo inspesaun ona, nee signifika buat hotu loos ona, se sira halo inspesaun viola regra balu.
Sasin deklara, kona-ba sasan foti sai husi Portu Tibar, sasin la iha konhesimentu ida, no mos kona-ba kazu nee se sira produs ona daun, no sira halo ona pagamentu ka lae sasin la iha konhesimentu kona-ba ida nee.
Sasin deklara tan, iha momentu neeba sasin nia xefi seksaun no xefi ekipa hein loron 30 nain ba kompanhia la ba foti sasan, depois sira haree fali iha sistema katak, sasan nee sai tiha ona. Tanba nee mak informa fali ba sira nia superior, komunika ba iha Polisia hodi halo aprensaun ba sasan sira no loke investigasaun.
Audensia julgamentu nee prezide husi Juiz Koletivu, Ivan Patrocenio, Zulmira Auxiliadora, Arjentino Nunes, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Rafael Gusmao, arguidu hetan asistensia legal husi Defensor Publiku Deomentino Morais.
(ter)
