Kazu Infantisidu Kontinua Akontese, Lori Impaktu Negativu ba Feto

Fokupers halao Konferensi Imprensa kondena makaas violensia hasoru feto no labarik feto. (Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Kazu infantisidu neebe kontinua akontese iha Dili no munisipiu lori impaktu negativu ba feto, familia no sosiedade.

Kestaun nee hatoo husi Rio Aroujo ofisial Advokasia Fokupers hanesan mos portavoz liu husi Konferensia Imprensa iha salaun Fokupers, Tersa nee (15/07/2025).

Porta-voz dehan, kazu asediu seksual iha instituisaun Governu, fatin publiku, eskola no Universidade sira, kontinua sai polemika ba feto sira atu moris livre, tanba ema uza nafatin poder hodi espresa no hanehan feto sira.

“Kazu infantisidu neebe kontinua akontese iha Dili no munisipiu lori impaktu negativu ba feto, familia no sosiedade. Iha fulan 3 ikus, ita akompanha liu husi media kazu infantisidiu 3, ita hotu lamenta no triste ba akontesimentu nee,” dehan nia.

Porta-voz dehan, Fokupers iha tinan 2 nia laran (2024-2025) fornese akompanhamentu ba inan liu-liu joven feto balu liga ho problema infantisidiu.

Iha sira balu kondenadu ho tinan 4 iha prizaun, iha tinan 2 iha prizaun no balu neebe mak sei iha prosesu judisiariu nian. Husi esperiensia nee hatudu oinsa sistema judisial reinforsa esteriotipu sira liga ho responsabilidade ba aktu kriminal neebe fo deit ba feto.

Laiha investigasaun klean atu buka tuir responsabilidade autor seluk “mane” neebe fo isin rua ba feto no abandona, no mos hamutuk ho intensaun atu obriga feto halo asaun krimi refere.

“Iha neebe naturezamente ita hotu hatene katak isin rua ida bele akontese tanba iha ema nain rua “ feto ho mane”. Autor neebe lei konsidera iha infantisidiu laos ema nain rua. Kodegu penal konsidera deit inan nuudar autor ba infantisidu. Maske laos desizaun neebe mai husi feto/inan rasik, tanba sirkuntansia ho kondisaun sira oin-oin hatodan desizaun inan ida nian,” katak nia.

Nia hatete, Estadu Timor Leste iha ona normas legais oin-oin tantu nasional no internasional atu bele asegura feto no labarik feto moris livre husi violensia no diskriminasaun sira, maíbe feto no labarik-feto nafatin sai vitima iha sosiedade, maske Timor Leste restaura ona nia indepedensia ba dala 23.

Tanba nee Fokupers hakarak apela ba entidades no autoridade relevantes sira hotu tuir mai nee Komisaun F Parlamentu Nasional ho Governu liu husi ministeriu kompetentesira atu halo intervensaun ho klean no rigorozu ba pratika irregularidade sira neebe grupu ka organizasaun sira halo hodi utiliza feto sira nia vulnerabilidade ba interese no lukrutivu ba sira nia grupu.

Husu ba Orgaun Judisiariu sira atu implementa Lei Kontra Violensia Domestika (LKVD) no lei sira seluk neebe relasiona ho aktu krimi ho rigorozu no aplika duni tuir normas judisial neebe iha ona, avalia regularmente tendensia krimi sira neebe julga iha tribunal no pena neebe aplika ba (kondenadu) sira.

Ida nee esensial tebes atu asegura katak sistema legal/jurídiku funsiona hodi garante protesaun adekuda ba vitima sira no prevene krime seluk akontese iha futuru. Ministeriu Justisa no tribunal atu asegura aplikasaun lei ho justu no la halo diskriminasaun ba feto inklui ema neebe komete iha kazu soe bebe no infantisidiu.

Husu ba Provedor Direitus Humanos no Justiça (PDHJ) atu asegura implementasaun Lei liu husi monitorizasaun ba lei sira, Manuais, Regulamentu sira nia implementasaun ho efikas tuir prinsipiu Direitus Umanus no Boa Governasaun.

Husu ba Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI) atu haluan no haforsa liu tan sosializasaun ba Lei sira neebe liga ho Violensia Bazeia ba Jeneru (VBJ) hodi hasae komunidade nia konsiensia kona-ba importansia respeitu no lahalo diskrimisaun ba feto neebe abranze ba komunidade iha territoriu tomak, ho koordenasaun besik liu-tan ho sosiedade sivíl hodi muda norma sosial sira neebe kontinua haforsa inbalansu poder no diskriminsaun dizigualdade iha sosiedade.

Igreija katolika no Konviksaun relijiozu sira hotu iha Timor Leste atu haforsa liutan servisu pastoral sira atu hasae liutan povo nia konsiensia valor relijiaun no valores humanidade nunee ema moris iha respeita malu no respeitu direitu umanu ema nian.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *