DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) liu husi leitura akordaun, deside hodi absolve arguidu nain 4 hanesan SPSF, JS, AA no VCN, ligadu ho kazu kaderneta pasaporte 20 neebe lakon iha tinan hirak liu ba, nunee mos sidadaun estranjeiru nain 3 neebe utiliza pasaporte servisu ho karimbu no viza falsu.
Iha desizaun nee Tribunal haree katak, la iha faktus neebe sufisiente atu kondena arguidu nain 4, tanba nee Tribunal deside absolve arguidu nain 4, tanba konsidera faktus neebe konsta iha akuzasaun la provadu, liu-liu ba iha elementu esensial sira.
Tanba nee ikus mai Tribunal Koletivu konsidera faktus neebe konsta iha akuzasaun la provadu, hodi deside absolve arguidu nain 4.
Tribunal mos fo hanoin ba iha Ministeriu Publiku liu liu ba Prokuradora prosesu atu la aseita ho desizaun Tribunal nian bele halo rekursu ba iha Tribunal Rekursu (TR), sura husi prazu neebe iha dentru de loron 30.
Tuir faktus neebe mai husi Ministeriu Publiku (MP) antes nee katak, arguida SPSF iha loron akontesimentu nia assumi kargu nuudar Xefe Deparatementu iha Diresaun Jeral Serbisu Rejistu Notariadu-Dili.
Arguidu JS iha loron akontesimente nia hanesan Xefe Interrinu ba Departementu iha Diresaun Jeral Serbisu Rejistu Notariadu-Dili.
Arguidu AA iha loron akontesimentu hanesan funsioanriu iha Departamentu Pasaporte. Arguidu VCN, hanesan Diretor Nasional Rejistu Notariadu.
Iha loron 8 fulan Novembru tinan 2016, funsionariu Lojistika Ministeriu Justisa (MJ) ho naran F, halo termu entrega pasaporte serbisu ho numeru serial hahu husi S0008001 too S00083300, simu husi arguidu AA responsabel seksaun lojistika DNRN.
Iha loron refere funsionariu iha departamentu pasaporte ho naran SP nuudar chefe departamentu pasaporte, intrudus numeru pasaporte ba iha sistema, pasaporte ho total 300 no nia deklara katak entre numeru 50008001 too S00083300, utiliza ona 88 no sei falta 212.
Iha loron 21 fulan Janeriu tinan 2019, DNRN, detekta katak kaderneta pasaporte neebe entrega ho numeru serial hahu husi S0008001 too S00083300, iha kaderneta 20 (rua nulu) maka lakon ho numeru serial hanesan tuir mai nee. S0008120 too S0008125, total 6 (nen), S0008188 too S0008188, total 4 (bat), S0008226 too S0008235, total 10 (sanulu), kaderneta pasaporte serbisu ho numeru serial refere lakon iha departamentu pasaporte.
Uha loron 2 fulan Dezembru tinan 2018, Embaixada Timor Leste iha Bangkok, hatoo informasaun katak, iha sidadaun estranjeiru husi nasaun Myamar, nain 3 (tolu), utiliza pasaporte serbisu Timor Leste hodi halao viajen ba iha UK, no Imigrasaun UK hapara sira nain 3 (tolu) iha UK tanba deskobre katak, laos sidadaun Timor Leste no detekta mos katak karimbu nomos visa falsu.
Pasaporte serbisu RDTL neebe enkontra fali iha Sidadaun Myamar refere ho numeru referensia hanesan tuur mai nee, S008227 emiti iha loron 03/11/2015, utiliza husi Yarred Yohnnse, S0008235, emiti iha loron 17/08/2016, utiliza husı Solomon Haile, 50008234, emitu iha loron 17/08/2016, utiliza husi Beila Asmrom, kaderneta ho numeru serial 3 (tolu) refere tama mos iha iha kaderneta neebe maka lakon ho total 20 (rua nulu). Pasaporte hotu hotu rai iha armari laran no xave armaria Xefe Departamentu maka lori.
Prosedimentu atu hetan pasaporte tenke lori dokumentu hanesan kartaun eleitora ou BI, sertidaun nasimentu RDTL nomos prense formulariu neebe maka preparadu. Maibe de faktu passaporte serbisu enkontra fali iha sidadaun estranjeiru neebe maka la halao serbisu hanesan Assesor iha kulaker Ministeriu no sidadaun nain 3 (tolu) utiliza atu ba halao serbisu iha UK.
Situasaun refere akontese tamba falta kontrolu nomos la halo jestaun ho diak ba serbisu Notariadu nian, husi responsavel pasaporte RDTL hodi fo impaktu kaderneta refere sidadaun estranjeriu maka utiliza.
Arguidu sira hanesan, SPSF, JS, AA, nomos VCN, iha dever hodi halo jestaun ho diak ba serbisu no interesse serbisu publiku nian, maibe arguidu sira la halao diak serbisu Estadu RDTL neebe fo ona konfiansa ba sira ho konsekuensia passaporte 20 (rua nulu) maka lakon iha Dirasaun Serbisu neebe maka sira haknaar aan ba.
Konsekuensia falta kontrolu la halo jestaun ho didiak ba serbisu no interesse Estadu nian maka iha sidadaun Estranjeiru nain 3 (tolu), apropria tia kaderneta 3 (tolu) hodi falsifika dadus nomos vistu no hamosu prejuizu ba iha Estadu RDTL nomos fo benefisia ho ema seluk.
Arguidu sira livremente de liberada halao aktu refere hatene katak, hahalok refere krime maibe sira la prokupa hodi hamosu konsekuensia refere.
Ho faktu refere arguidu SPSF, JS, AA no VCN, hanesan autor material ba krime administrasaun da nossa tuir artigu 274 husi kodigu penal.
Hatan ba akuzasaun neebe iha arguida deklara katak, faktus neebe iha balu loos no balu lalos. Arguida deklara, kona-ba termu entrega pasaporte no introdus numeru pasaporte ba iha sistema, arguida la iha konhesimentu, tanba momentu neeba arguida tuir hela formasaun iha Portugal.
Arguida deklara, momentu neeba arguida asumi kargu hanesan Xefe Departamentu tuir despaisu neebe iha, loron arguida la lembra ona, maibe iha fulan Agostu tinan 2016 to iha fulan Maio tinan 2017. No arguida halo tiha deslokasaun ba iha Portugal hodi tuir formasaun, no ba Portugal iha loron 5 fulan Novembru tinan 2016, fila fali husi Portugal iha loron 19 fulan Novembru tinan 2016, no arguidu JS maka asumi kargu hanesan Xefe Interinu iha loron 5 too iha loron 19 fulan Novembru.
Arguida deklara, atu zere no kontrola kona-ba tratamentu passaporte ema nain hira maka halo, no ema nain hira maka selu tuir semana ida nian ka fulan nian, depois ikus kada fulan arguida mos halo relatoriu, maibe kona-ba utilizasaun sistema arguida la iha konhesimentu, no tekniku sira maka iha konhesimentu.
Arguida deklara, kaderneta pasaporte kuandu iha akizasaun hodi sosa no tama mai, ba liu iha lojistika. No atu foti kederneta pasaporte, tuir regra Xefe Departamentu maka hato pedidu verbal ka eskrita ba iha lojistika, depois maka funsionariu sira ba foti iha lojistika, maibe funsionariu neebe foti sempre asina iha livru ajenda neebe iha. No kaderneta passaporte dala ruma foti mai aplikante sira tarata la hotu, balu rai ba estok, no rai iha armariu ida pessoal neebe imprime funsionariu nain rua maka kaer savi, no arguida rezeita momentu neeba laos arguida maka kaer savi armariu nian.
Arguida deklara, antes ba tuir formasaun iha Portugal arguida seidauk halo pedidu ruma ba iha lojistika hodi husu kaderneta pasaporte, maibe tuir regra atu foti kaderneta pasaporte Xefe Departamentu maka halo pedidu ba iha lojistika hodi foti. No iha situasaun balu se Xefi Departamentu la iha fatin, ho situasaun urjensia funsionariu sira bele foti kaderneta passaporte iha lojistika, maibe tenke asina iha livru boot kona-ba ajenda nian.
Hatan kona-ba numeru serie husi kaderneta pasaporte, arguida deklara kaderneta pasaporte uluk nee nia numeru serie iha kedan.
Arguida deklara, kona-ba kaderneta pasaporte 20 lakon nee, arguida la iha konhesimentu tanba momentu neeba arguida la asumi ona kargu hanesan Xefe Departamentu muda ona ba iha Diresaun seluk, no husi Inpesaun Jeral ba bolu arguida hodi husu informasaun maka arguida foin hatene konaba kaderneta passaporte 20 neebe lakon. No kona-ba sidadaun estranjeiru nain tolu uza pasaporte servisu ho karimbu no visa falsu, ida nee arguida la iha konhesimentu.
Arguida deklara, tuir regra normal ema ida atu hetan pasaporte tenke iha, BI, Sertidaun RDTL, no prense formulariu ba pasaporte komun nian. Kona-ba passaporte servisu atu tarata kuandu ema ruma atu halao servisu Estadu nian ba iha liur husi Instituisaun halo karta dirize ba iha Diretor, depois Diretor hatun despaisu foin bele produs. Maibe iha arguida nia mandatu, seidauk iha ema estranjeiru ba halo passaporte liu husi passaporte servisu.
Arguida deklara, durante nia mandatu sempre iha diskusaun ba servisu sira, no orienta funsionariu sira halao servisu hetan asinatura husi Xefe Departamentu no hetan orientasaun husi Diretor. No kaderneta pasaporte kuandu produs ona sai pasaporte, la liu ona husi Xefe Departamentu, maibe ba liu iha Diretor hodi asina.
Kona-ba kaderneta pasaporte 20 neebe lakon, arguida deklara tan, kuandu Inspesaun Jeral bolu arguida hodi husu informasaun, arguida laba verfika livru ajenda neebe iha, tanba muda ona ba diresaun seluk, maibe iha arguida nia mandatu halo gestaun arkiva. Kona-ba pasaporte emite ba sidadaun estranjeiru nain tolu arguida la iha konhesimentu, tanba tuir formasaun iha rai liur, kuandu diresaun Inspesaun bolu maka arguida foin hatene.
Iha sala julgamentu arguidu JS deklara katak, momentu neeba nia asumi knaar hanesan Xefe Interinu, maibe durante asumi kargu nee, nunka halo pedidu ba iha lojistika hodi husu kaderneta pasaporte.
No tuir arguidu nia hatene, regra atu foti kaderneta pasaporte tenke pedidu husi Xefe Departamentu ba iha lojistika, kona-ba kaderneta lakon, arguidu la iha konesementu kona-ba ida nee. No babain kaderneta pasaporte tau iha brankas, no halo pedidu foti mai produz ona sai pasaporte tau iha armariu ida, maibe se maka kaer savi arguidu la iha konhesimentu.
Arguidu deklara, kona-ba sidadaun estranjeiru nain tolu uza pasaporte servisu no karimbu falsu, nia la iha konhesimentu. No tuir arguidu pasaporte servisu tuir regra imite deit ba iha funsionariu Timoroan neebe halao servisu iha estranjeiru.
Arguidu deklara, kargu interinu asumi kuaze semana rua deit, no momentu neeba kaderneta pasaporte iha hela tanba nee arguidu la halo pedidu hodi foti kaderneta pasaporte, no nia mandatu, nia la halo relatoriu ruma.
Arguidu AA hanesan funsionariu deklara katak, momentu neeba kaderneta pasaporte hotu, tanba nee arguidu ba informa verbal ba iha lojistika hodi foti kaderneta pasaporte, no Xefe Interinu maka haruka arguidu ba maibe verbal deit la ho eskrita ida.
Arguidu deklara, nia ba foti senhor F maka entrega kaderneta passaporte kaixa tomak no isolasi metin, arguidu mos asina ho livru neebe lojistika fo. No lori kaderneta nee ba entrega iha sira neebe toma konta konaba produs passaporte, no funsionariu nain rua maka simu.
Arguidu deklara, konaba passaporte lakon mos arguidu la iha konesementu, no kona-ba ema nain tolu estranjeiru utiliza passaporte servisu nia la iha konhesimentu hotu, kuandu inpesaun bolu ona arguidu foin hatene.
Arguidu deklara, save armariu neebe tau pasaporte tuiele arguidu nia hatene Xefe Departamentu maka kaer, kuandu Xefe Departamentu ba tuir tiha formasaun Xefe Interinu maka kaer fali save. Atu produz pasaporte ida sei liu husi, verifika, hatama sistema, hasai foto no faze produsaun.
Audensia julgamentu nee, prezide husi Juiz Kolektivu, Zulmira Auxiliadora, Arjentino Nunes, Ivan Patricinio Suritay Gonsalves, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokuradora, Lidia Soares, arguidu sira hetan asistensia legal husi Defensor Publiku nain rua, no Advogada Privada nain ida.
Jornalista: Terezinha De Deus
Editora: Carme Ximenes







