KELIKAI, STLTIMORLESTE.com – Komunidade Suku Uaitame konsidera Konselhu Konsultivu Munisipal (KKM) Baukau la respeita no la konsidera komunidade Uaitame nia direitu, tanba foin lalais realiza eleisaun hodi diside Suku Uaitame nia destinu hamutuk ho Postu Administrativu Kelikai Antigu, tanba nee komunidade Uaitame sei lori KKM ba Tribunal.
Liu husi konferensia imprensa Porta Voz, Barlotomeu Moreira hateten, iha loron 09 Dezembru 2025 Autoridade Munisipiu Baukau liu husi Konselhu Konsultivu Munisipal neebe determina atu entrega Suku Uaitame ba Postu Administrativu Kelikai Antigu, Autoridade Munisipiu Baukau la konsidera dialogu komunitariu neebe realiza iha loron 22 Janeiru 2025 prezide husi Prezidente Autoridade Munisipiu Baukau Veneranda Lemos no Diretor Jeral Dezentralizasaun Governu Lokal António A. Guterres, neebe Suku Uaitame deklara ona katak nafatin mantein iha Postu Kelikai too hetan dezisaun difinitivu husi Ministeriu Administrasaun Estatal.
Nunee iha loron 11 Fevereiru 2025, Konselhu Suku Uaitame submete kedas pedidu formalmente atu retira Suku Uaitame husi Postu Kelikai Antigu, tanba kestaun distansia jeografikamente husi Uaitame ba Postu Kelikai Antigu dook inklui fo difikulta ba komunidade sira iha tempu udan, tanba akur mota 5.
Hafoin Konselhu Suku submete tiha pedidu, iha loron 11 Marsu 2025 ekipa husi Autoridade Munisipiu Baukau halo validasaun ba dadus liu husi fahe formulariu ba komunidade sira iha Suku Uaitame nuudar mini eleisaun neebe rezultadu hatudu maioria rejeita ba Postu Kelikai Antigu, maibe rezultadu sira nee mosu oin seluk iha loron 09 Dezembru 2025 Autoridade Munisipiu Baukau liu husi Konselhu Konsultivu Munisipal realiza eleisaun sekretu neebe deside entrega Suku Uaitame ba Postu Kelikai Antigu ho votu 33.
“Ami konklui katak KKM la akompanha no la komprende natureza problema sira neebe povu infrenta no oinsa atu rezolve, no la konsidera dokumentu, evedensia no prosesu ofisial neebe lao, ami hatoo ba KKM retira desizaun votasaun neebe kontra maioria povu nia hakarak no la respeita direitu demokratiku Povu Suku Uaitame,” Bartolomeu hateten liu husi konferensia imprensa neebe realiza iha sede Suku Uaitame, Kinta (11/12/2025).
Porta Voz nee husu KKM atu retira desizaun votasaun ba destinu Suku Uaitame nian, maibe fo oportunidade ba komunidade sira atu deside tuir dekretu lei numeru 03/2009 Administrasaun Munisipal, tanba problema sira komunidade Uaitame mak sente.
Aleinde mos husu Prezidente Autoridade Munisipiu Baukau atu konsidera no respeita karta submisaun no pedidu solusaun sira neebe antes nee Konselhu Suku submete ona mak hanesan, pedidu retirasaun husi Postu Kelikai Antigu, suspende kargu Xefe Suku, entrega hikas karimbu tuan Suku Uaitame nian no seluk tan.
Maibe too ohin loron Autoridade Munisipiu Baukau seidauk fo resposta, no iha loron 09 Dezembru 2025 Prezidente Autoridade Munisipiu Baukau fo resposta katak, Autoridade Munisipiu Baukau seidauk simu karta husi Komunidade Uaitame ho kopia gravadu.
“Ami konsidera katak deklarasaun ida nee estraga kredibilidade instituisional, tanba informasaun neebe Prezidente Autoridade aprezenta la loos no hatuun dignidade nuudar lider feto pontensial ida no Baukau oan no dala ida tan ami deklara rejeita total rezultadu votasaun husi KKM, KKM la respeita povu nia direitu no la akompanha dialogu ofisial neebe lao no situasaun real sira povu Uaitame infrenta,” Bartolomeu komenta.
Porta Voz nee rekomenda ba Ministeriu Administrasaun Estatal atu harii ekipa trabalho ida hodi avalia desizaun neebe KKM Baukau foti, tanba desizaun refere la justu no la propoin ba solusaun Administrativu sustentavel ba komunidade Uaitame no husu Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão atu halo intervensaun imediata hodi rezolve problema Suku Uaitame, neebe halo komunidade sente injustisa no abuzu poder husi Autoridade Lokal Baukau nian.
Nunee mos komunidade Uaitame, Laurentino Claver Moreira hateten, desizaun Suku Uaitema hamutuk ho Suku seluk reativa Postu Kelikai Antigu, komunidade Uaitame tomak la hatene, tanba inisiativa mai husi Xefe Suku sesante, maibe derepenti hakfodak publika ona iha Jornal da Republika katak Suku Uaitame, Abafala, Gurusa, Namanei no Afasa hamutuk iha Postu Kelikai Antigu, tanba nee komunidade Uaitame sei la hamutuk ho Suku seluk iha Kelikai Antigu, maibe mantein iha Kelikai.
“Ami Povu Uaitame tomak defende ba Kelikai laos ba Kelikai Antigu ami sei komfirma ba malu halo karta ida liu husi ami nia intelektuais hotu hotu ami sei hatoo pedidu ba orgaun kompetente, tanba eleisaun iha dia 09 Dezembru iha KKM la tuir lei,” Laurentino katak.
Komunidade nee komenta, eleisaun neebe realiza iha KKM Baukau deside Suku Uaitame nia destinu la tuir lei, tanba nee komunidade Suku Uaitame sei hamutuk ho intelektual sira hatoo pedidu ba parte kompetente hodi solusiona, maibe bainhira laiha solusaun mak sei aprezenta ba Tribunal.
“Ami hatoo pedidu mak Prezidente Autoridade la foti desizaun problema ida nee ami sei hatoo ba tribunal, dalan diak liu ba ami Povu Uaitame tomak mak eleisaun direita iha Suku laos iha Munisipal, tanba KKM balu la hatene dalan ba Uaitame, tanba sa mak sira halo eleisaun,” Laurentino argumentu .
Komunidade nee katak, tuir lo-loos eleisaun ba Suku Uaitame nia destinu realiza iha Suku Uaitame hodi komunidade rasik mak determina, laos realiza iha Munisipal hodi membru KKM sira mak determina, tanba membru KKM balu la hatene probelma sira neebe komunidade Uaitame infrenta.
Enkuantu iha loron 09 Dezembru 2025, Prezidente Autoridade Munisipiu Baukau hateten, rezultadu votasaun ba Suku Uaitame no Abafala iha Konselhu Konsultivu Munisipal, Autoridade Munisipiu Baukau sei aprezenta ba Ministeriu Administrasaun Estatal hodi deside Suku 2 refere pertense ba Postu Administrativu neebe loos.
Maibe bainhira komunidade la konkorda ho rezultadu votasaun neebe iha bele aprezenta tuir dalan legal.
“Aseita la aseita nee normal hanesan mos baibain ita halo votasaun ba eleisaun sira barak mos la konkorda mais votasaun maioria mak deside no importante mak prosesu hotu demokratiku laiha prosesu ida intimidasaun, se la konkorda dalan legal iha, mais Suku tenke deside nia aan atu hamriik iha Postu neebe para labele fo prejudikasaun ba komunidade sira liu liu jovem sira,” dehan Veneranda.
Jornalista: Tomas Reis
Editora: Carme Ximenes







