BALIBO, STLTIMORLESTE.com – Komemora trajédia ba tinan 50, fo hanoin hikas ba jornalista nain 5 hanesan Greg Shackleton, Gary Cunningham, Tony Stewart, Malcolm Rennie no Brian Peters neebe aten barani fo dedikasaun ba lia-los.
“Ohin loron, ita hanoin hikas sira laos deit nuudar vítima, maibe nuudar símbolu aten-barani no dedikasaun nian ba lia-loos. Sira nia prezensa iha Timor-Leste iha momentu kritiku iha ita nia istória, hatudu kbiit no importánsia jornalizmu nian hodi harii konxiénsia mundial konaba realidade povu neebe luta ba sira nia autodeterminasaun,” haktuir Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” liu husi nia refleksaun nasional konaba papel media iha tempu resistensia no faze dezenvolvementu nasional iha Postu Administrativu Balibo, Kuarta (15/10/2025).
Nia esplika, Balibo Five no Roger East reprezenta valor aas liu husi imprensa livre, buka justisa neebe la kolen, maski bainhira ida nee envolve risku pesoal neebe signifikativu. Sira mai atu grava no transmite ba mundu eventu sira neebe marka inísiu okupasaun ida neebe durante tinan 24 nia laran.
“Lia-loos neebe jornalista sira nee buka atu fo sai mak, saida mak forsa okupante sira hakarak atu blokeia. Ida nee mak kbiit transformador imprensa livre nian atu fo naroman ba nakukun sira neebe subar injustisa no violasaun direitus umanus,” dehan nia,
Nia informa, bainhira rejime opresivu ida tauk liu kámera no kaneta duke kilat.
“Ita iha prova konaba poder imprensa livre. Rejime Indonezia tauk mundu sei hatene lia-loos konaba invazaun Timor Lorosae nian, no nunee nia nonook ema sira neebe bele konta,” katak nia.
Nuudar Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-FDTL, instituisaun neebe moris husi rezistensia hasoru okupasaun.
“Hau rekonese katak ita nia luta ba autodeterminasaun nee mos luta ba lia-loos. Ita nia funu nain sira reziste iha foho, enkuantu jornalista sira luta iha frente seluk atu nunee mundu labele haluha ita nia kauza,”nia hatutan.
Tenente Jeneral nee informa, sira nain lima komprende katak, lia loos maka pilar esensiál ba justisa. Hodi ariska sira nia moris hodi dokumenta eventu sira neebe lori ba invazaun.
“Jornalista sira nee buka atu fo lian ba sira neebe lian laek, fo vizibilidade ba sira neebe la haree, no alerta komunidade internasional ba ameasa sira neebe mosu iha ita nia territoriu no ita nia povu,”nia argumenta.
Nia koalia, sira nia mate laos saugati deit. Sira nia sakrifisiu sai hanesan símbolu poderozu ida konaba importánsia liberdade imprensa nian no papél vital neebe.jornalista sira halao hodi defende direitus umanus, promove demokrasia, no harii dame. Tanba jornalista nain lima neebe ariska sira nia vida hodi konta TL nia istória sai nuudar aliadu krusiál iha batalla ida nee.
Nia dehan, jornalista sira nee laos kombatente,sira profisional media nian neebe hili atu prezente iha tempu neebe povu deside nia destinu. Sira hili atu iha nee atu fo sai ba mundu lia loos konaba saida mak akontese iha TL. Sira selu ho sira nia moris ba sira nia kompromisu ba verdade no justisa.
Iha fatin hanesan Provedor Direitu Humanus no Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres hatete, dala barak liu jornalista hanoin atu buka hatene oinsa maka jornalista nain lima mate iha Balibo.
“Ita barak husu tanba sa maka Balibo Five monu iha 16 Fulan Outubru ita hili hanesan loron nasionál ba liberdade imprensa, sei tempu badak liu ba kotuk ita buka atu hatene oinsa sira nia mate, agora hau hannoin tempu ida konaba saída maka sira halo hela iha sira nia moris, liu-liu saída maka ba ita iha Timor iha fatin ida nee,” katak nia.
Nia koalia, jornalista tenke brani atu kompromente, tenke halo servisu kontribui ba luta kontra injustisa luta atu harii demokrasia neebe bazeia ba mehi.
Nunee mos Prezidente CI, Antonio M.d C.M Mali hahu hanoin fali liafuan neebe hateten, You can kill the journalist but you cannot kill the news.
“Ema bele oho jornalista, maibe sei labele oho nutisia. Jornalista bele mate, maibe notisia sei la mate,wainhira notisia la mate, lialoos mos sei la mate, no lialoos sei manan.
“Ohin loron îta komemora tinan 50 trajedia Balibo nian, momentu neebe nakukun, maibe importante iha istoria ita nia rai no iha luta global ba liberdade imprensa,” nia tenik.
Nia koalia, loron 16 Outubru 1975, jornalista Australianu lima-Greg Shackleton, Gary Cunningham, Tony Stewart, Malcolm Rennie no Brian Peters hakotu sira-nia moris iha fatin ida nee. Tanba sira mai laos hanesan soldadu, maibe hanesan ema neebe buka lia loos, hakarak haklaken verdade-arma sira nia an ho deit kamera, lapizera no sintidu responsabilidade boot atu haklaken informasaun ba mundu.
Prezidente CI nee informa, jornalista nain lima nee hamriik kedas iha linha frente, laos tanba atu hetan fama/popularidade, maibe ba prinsipiu ida katak, lialos tenke fo sai, mundu tenke hatene realidade neebe povu timor hasoru ba luta ukun rasik an. Tanba nee sira fo sira nia moris, troka lialoos ho sira nia vida.
“Ho sira nia familia neebe mai hamutuk ho ita iha fatin ida nee, ita hanoin hikas sira nia mate ho laran susar, maibe mos ho agradesimentu no gratidaun neebe boot,sira nia sakrifisiu hola parte iha ita nia istória nasional, istoria luta ba ukun rasik an,” nia afirma.
Jornalista: Jeniche da Costa
Editora: Domingas Gomes







