Loron 3 Dezembru Selebra Loron Internasional EhD iha Mundu Tomak

Xefe Kasa Sivil Prezidensia Republika, Jesuina Maria Ferreira Gomes. (Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Loron 3 fulan Dezembru tinan nee, Timor Leste selebra loron internasional Ema ho Defisiensia (EhD) iha mundu tomak.

Kestaun nee hatoo husi Xefe Kaza Sivil, Jesuina Ferreira Gomes iha Palasiu Prezidensia Nicolau Lobato, Bairo Pite, Tersa (02/12/2025) hatete, iha loron 3 fulan Dezembru tinan 2025 sei marka loron Internasional Ema ho Defisiensia iha mundu tomak ho promove sosiedade inkluziva ba ema ho defisiensia, hodi halo avansa progresu sosial hanesan define ona hosi Nasoins Unidas.

“Sua Exelensia Prezidente Republika Demokratika Timor Leste, Doutor Jose Ramos Horta, labele marka prezensa iha eventu importante ida-nee, tanba iha hela rai liur, husu hau atu transmite, hodi nia naran, kona-ba asuntu sentral obstakulu, dezafiu, kapasitasaun no abilitasaun ba ita nia kompatriota sira ho nesesidade espesial,” dehan Xefe Kaza Sivil nee.

Iha loron importante nee tuir Nia Prezidente Republika husu atu fahe istoria kona-ba João, naran fiktísiu, Atleta Paralímpiku Timoroan, neebe halao viajen ba Singapura, Tailandia no Xina hodi partisipa iha jogu paralímpiku internasional sira. Bainhira nia fila, João koalia kona-ba nia mehi atu haree, iha Timor Leste, planeamentu urbanu ida, edifísiu no estabelesimentu publiku sira, no mos eskola no servisu saude nian, neene sensivel ba ema ho defisiensia nia nesesidade.

João destaka obstakulu sira neebe nia enfrenta loroloron iha passeiu sira sidade Díli nian, iha neebe tuir nia, kada deslokamentu hanesan aventura loloos ida, ho risku asidente no perigu ba vida nian. La hanesan ho nasaun sira seluk neebe nia vizita ona, tranzisaun entre estrada no passeiu sira nee fásil no nia asesu asesivel. Edifísiu sira iha rampa asesu nian, no pasadeira sira marka ho loloos, laos deit ba sidadaun sira ho difikuldade mobilidade, maibe mos atu apoia ema matan-delek no tilun-diuk sira.

Nia mos mensiona kolega seluk neebe vizita Eskola Espesial Solidariedade ho Panama iha Havana, Kuba, eskola ida neebe diriji hosi APPACDM – Asosiasaun Portugeza ba Inan-Aman no Belun sira husi Sidadaun sira ho Defisirnsia Mental iha Portugal, no Macquarie Special Education School, iha New South Wales, Australia, iha neebe ema ho defisiensia sira hetan preparasaun no kapasitasaun atu dezenvolve autonomia individual.

Nia hatete, iha nasaun sira-nee no nasaun sira seluk neebe dezenvolvidu liu, labarik sira ho defisiensia hetan akompanamentu dezde moris, laos deit atu família sira hetan apoiu finanseiru ka subsídiu, hanesan akontese iha Timor Leste, maibe mos atu inan-aman sira, komunidade sira no autoridade lokal no eskolar sira simu labarik sira nee, hodi integra sira iha eskola publika, hamutuk ho labarik sira seluk hotu.

Ida nee maka sistema ida neebe labarik sira hetan preparasaun no kapasitasaun ho teknika no konesimentu neebe permite sira atu iha autonomia: hadeer, hatais, prepara hahan, sai mesak hosi uma, desloka ba eskola ka estabelesimentu publiku sira seluk, lao haleu dalan, halo passeiu, transporte publiku no servisu sira seluk, publiku ka privadu, ho esforsu neebe menus posível.

Maibe Timoroan barak, liu-liu sira neebe nunka iha esperiensia ida nee, bele hanoin nee utopia ida neebe imposivel atu bele realiza iha Timor Leste.

Jornalista: Emerenciana Pinto
Editora: Carme Ximenes

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *