DILI, STLTIMORLESTE.com – Timor-oan balun sai ona sidadaun estranjeiru, maibe kontinua tama mai Timor Leste no bosok tan instituisaun kompetente balun, hodi falsifika kartaun eleitoral ho objetivu hakarak hadau nafatin rai iha Kapital Dili, liu-liu rai Aimeti-Laran.
Pior liutan, Juiz sira neebe kaer kazu rai Aimeti-Laran, foti desizaun a favor fali ba Eurico Jose Correia de Lemos neebe sai ona sidadaun Indonezia no mate ona iha Kupang, Provinsia Nusa Tenggara Timur (NTT) iha loron 24 Setembru 2009, husik tiha povu kiik Manuel Gusmao neebe lolos nain ba rai Aimeti-Laran.
Bazeia ba desizaun Tribunal Judisial de Primeira Instansia Dili neebe Juiz koletivu nain tolu foti iha loron 9 dezembru 2025, neebe konsidera la independenti no la justu, komunidade Aldeia Sao Jose Suku Komoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisipiu Dili, fo solidaridade ba Manuel Gusmao atu la bele husik rai Aimeti-Laran ba ba Eurico Lemos.
Tanba nee, iha loron Sesta (9/1/2026), komunidade Aldeia Sao Jose, hamutuk ho Manuel Gusmao realiza konferensia imprensa hodi fo solidaridade ba Manuel Gusmao atu la bele husik rai nee ba Eurico Lemos neebe sai ona sidadaun Indonezia no mate ona iha Kupang, Indonezia.
Iha konferensia imprensa nee, Porta Voz, Eusebio Gusmao lee karta neebe sira haruka ba Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili no karta nee CC ba Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao no Prezidente Tribunal de Rekursu, Dr. Afonso Caramona.
Karta ho asuntu Povu nian lian ba Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili hakerek kona ba faktus ba rai Aimeti-Laran no desizaun neebe Juiz koletivu nain tolu foti iha loron 9 dezembru 2025, inklui falsifika dokumentu hanesan kartaun eleitoral no Bileti Indentidade (BI) ba Eurico Lemos.
Karta neebe lee husi Porta Voz, Eusebio Gusmao katak Juiz koletivu nain tolu husi Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili hodi hola sala tan desizaun a favor fali ba Eurico Lemos nuudar lider integrasionista neebe kaben ho Izia Augusta Ferreira iha Igreja Bekora iha loron 22 Julhu 1989, hafoin lakon Konsulta Popular (Referendum) sira halai ba Indonezia tanba defende otonomia espesial ho Indonezia, hodi hela, mate no hakoi iha Kupang iha loron 24 setembru 2009.
Maibe, Izia Augusta Ferreira mai halo fali Eurico Lemos nian kartaun eleitoral ho numeru 00456914 iha loron 1 Abril 2014. Izia Augusta Ferreira nian aktu kriminal hodi halo dokumentu falsu sira nee ho intensaun atu hadau injustamente Manuel Gusmao nian rai iha Aimeti-Laran.
Faktus hatudu katak Eurico Lemos mate tiha ona iha Kupang, nuudar sidadaun estranjeiru iha loron 24 setembru 2009 no laiha kartaun identidade pesoal, nunee mak autora Izia Augusta Ferreira junta deit Eurico Lemos nian sertidaun obitu no sertidaun kazamentu iha prosesu civil hodi hatoo Petisaun Inisial (PI) ba Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili ho Numeru 0333/15.CVTDD, maibe Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili hatun desizaun totalmente improcendente. Tanba, durante prosesu julgamentu, Izia Augusta Ferreira nunka hatudu dokumentu komprativus hanesan RDTL nian, Bilhete Indentidade (BI), Kartaun Eleitoral no passaporte hodi bele asegura Eurico Lemos nian idantidade pesoal nuudar sidadaun Timorense.
Tuir karta nee, Izia Augusta Ferreira ho Eurico Lemos laiha direitu ba rai Aimeti-Laran, tanba sira la hela iha fatin nee durante periodu minimu 20 anos tuir uzu kapiaun espesial husi lei numeru 13/2017 de 5 de Junhu- lei das terras artigu 44o nu. 1, artigu 21o, artigu 15o, artigu 10o eh husi 1999 sira halai tiha ona ba Indonezia hodi moris iha Indonezia too Eurico Lemos mate iha Kupang loron 24 setembru 24 setembru 2009 ho nasionalidade Indonezia.
Hafoin lakon tiha mak Izia Augusta Ferreira foin inventa tan Eurico Lemos nian kartaun Eleitoral ho data de emisaun iha 1 Abril 2014 hodi hasae hamutuk ho dokumentu rekursu ba Tribunal Rekursu iha loron 12 Fevereiru 2024. Tribunal Rekursu nian Juiz koletivu nain tolu lakohi hare kartaun eleitoral nian kuntiudu, molok foti desizaun, maibe foti deit ba kartaun de eleitoral nian forma hodi halo tiha anulasaun ba Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili nian desizaun neebe justa no kredivel tuir duni lei Uzu Kampiaun Espesial.
Porta Voz mos hatete Tribunal Rekursu nian Juiz koletivu nain tolu neebe kaer prosesu nee ho profesionalizmu no independente karik, tuir lolos foti desizaun hodi konfirma deit Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili nian neebe a favor tiha ona ba Manuel Gusmao, tanba matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral falsu hodi viola kodigu penal Timor Leste nian, artigu 303o nu.1 no Lei Parlamentu Nasional nu. 9/2002 de Novembru, artigu 14o nu. 1, al), nu. 2, al. a, b, c, no d), laos halo fali anulasaun ba desizaun nee, eh rejulgamentu ho baze ba kartaun eleitoral inventadu neebe emite iha 1 Abril 2014, enkuantu Eurico Lemos rasik mate tiha ona iha Indonezia iha loron 24 setembru 2009.
“Horibainhira mak ema neebe mate tiha ona iha rai seluk tinan 2009, moris fali atu mai halo kartaun eleitoral iha Timor Leste iha tinan 2014 ho nia foto, nia impresaun digital no rubrika kompletu,” tenik Eusebio Gusmao neebe lee karta nee.
Nunee mos Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili nian Juiz koletivu nain tolu halo tan sala boot ida, tanba iha rejulgamentu nee, autora la aprezenta matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral ho data emisaun 1 Abril 2014, nian orijinal, nuudar prova katak matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral orijinal nee hetan duni husi Notariadu no ESTAE, tuir pedidu Tribunal Rekursu nian. Maibe, iha rejulgamentu iha loron 18 Marsu 2025 nee, autora nia advogadu aprezenta tan fali matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral inventadu foun, sorin deit no subar tiha sorin seluk ho data emisaun hamutuk ho kartaun tranzitoriu administrasaun husi 20 Maiu 2002.
Tanba nee, katak Porta Voz, Eusebio, ho aktu injustu hodi lahatudu kartaun eleitoral neebe hasae no hetan aprovasaun iha Tribunal Rekursu nian orijinal eh hatudu fali kartaun seluk ho sorin deit no subar sorin seluk kona ba data de emisaun, tuir loloos Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili halo deit ona indiferenmentu ba kazu refere no foti desizaun hodi a favor deit ba Manuel Gusmao, tanba AA ho nia advogadu halo jogu foer iha tribunal. Maibe, Juiz koletivu nain tolu nonok hotu deit no husu nafatin ba AA nian advogadu atu hatudu matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral orijinal husi ESTAE no Notariadu.
Porta Voz Eusebio Gusmao dehan, hahalok Juiz koletivu nain tolu nee la independente tanba fo espasu nafatin ba AA atu inventa no falsifika dokumentu hodi hadau Manuel Gusmao nian rai Aimeti-Laran.
Realidade hatudu duni katak iha audensia julgamentu tinan 2025 nee, AA la aprezenta matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral ho data emisaun 1 Abril 2014 nian orijinal husi ESTAE no Notariadu ba Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili, maibe AA aprezenta tan fali matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral inventadu koloridu foun rua ligadu ba tinan 2008 ho rubrika foun no 2013 ho rubrika antiga hamutuk nafatin ho kartaun tranzitoriu administrasaun de Timor neebe invalidu tiha ona iha RDTL.
Kona ba Bilhete Identidade, Tribunal Judisial de Primeira Instansia de Dili hateten katak entre tinan 2004 no 2009 Estadu RDTL seidauk iha Bilhete Identidade, ida nee hatudu katak kartaun eleitoral 2008 nee falsu duni, tanba Eurico neebe hela tiha iha Indonezia, laiha Bilhete Identidade no mos passaporte, entaun nia lori RDTL nian dokumentu legal ida neebe mak mai halo kartaun eleitoral iha Timor Leste? nomos dokumentu legal neebe AA aprezenta durante julgamentu hanesan sertidaun de obitu no sertidaun kazamentu emitudu hotu iha tinan 2010, nunee laiha dokumentu legal kartaun eleitoral iha 2008. Aktu ida nee hatudu katak Juiz sira nee la profesional no la independente, tanba sira taka malu husi leten too kraik, tanba kartaun nee real karik AA tenke hatudu kedas durante prosesu julgamentu no mos kartaun 2008 nee mak tenke hasae ba Tribunal Rekursu, laos hasae fali kartaun 2014.
Porta Voz mos hatete kartaun koloridu 2013 nee mos falsu, tanba Eurico Lemos mate tiha dezde 24 setembru 2009, maibe matebian Eurico Lemos nian kartaun eleitoral halo fali iha loron 6 Agostu 2013. Repete kartaun ida nee konsideradu inventadu no falsu, nunee Juiz titular sira hola desizaun sala, tanba hodibainhira mak ema nee mate tiha ona iha rai seluk iha 2009, moris fali hodi mai halo kartaun eleitoral iha RDTL? Se kona kor iha era dijitalizasaun ema fasil bele muda tun sae, hanesan kartaun inventadu rua nee, ho intensaun foer hodi hadau Manuel Gusmao nia rai iha Aimeti-Laran.
“Eurico Lemos ho nia feen la hela iha Aimeti-Laran durante 20 anos, nunee laiha direitu ba rai Aimeti-Laran tuir Lei Uzu Kapiun Espesial, tanba nee tuir loloos Juiz sira hola desizaun a favor ba Manuel Gusmao, tanba tuir realidade objetiva iha terenu so Manuel Gusmao ho nia aman Quelegamu mak hela iha Aimeti-Laran durante 20 anos ba leten,” tenik Porta Voz Eusebio.
Nia haktuir tan katak toos, natar nian kabubu antigu no plantasaun tuan neebe povu solidariu ba Manuel Gusmao hare ho matan no Juiz titular mos hare ho matan durante inspeksaun judisial iha Aimeti-Laran, laos foin kuda iha 1999 ka 2008, maibe Manuel Gusmao neebe la halai ba ailaran no laos funu nian deslokadu, ho nia aman Quelegamu kuda dezde 1962 mai oin.
“Nuudar povu, ami haklaken ba Juiz sira iha Tribunal katak, asaun hirak neebe ami halo, sura ho demonstrasaun pasifika, laos presaun ka ameasa ruma kontra Tribunal nuudar institusaun, maibe hasoru Juiz sira nuudar ema neebe dala ruma hola sala desizaun. Nunee asaun hirak nee sei kontinua tuir lei haruka nuudar tulun boot ba Tribunal rasik hodi hamos eros humanus ka mafia ruma neebe mosu, tanba soberania hatur metin iha povu ho kompetensia atu halao justisa hodi povu nia naran, laos hodi ema riku no osan nain neebe joga osan atu halakon povu kiik sira nia direitu,” nia konklui.
(mik)







