DILI, STLTIMORLESTE.com – Relasiona ho desizaun Tribunal Primeira Instansia Dili nian hodi absolve arguidu nain tolu (3), hamosu opiniaun iha publiku nia leet, tanba nee defeza husi arguidu sira nian deklara, Tribunal absolve tanba la prienxe ba krimi Sekuestru.
Iha artigu 160 husi Kodigu Penal kona-ba krimi Sekuestru, iha numeru ida hateten katak, se mak iha situasaun neebe la tama iha lei prosesual penal nia previzaun, detein, prende, mantein iha prizaun ka detensaun ema seluk ka oin naran ida, sei hetan pena prizaun too tinan 3 ka multa.
Iha numeru 2 sita katak, sei aplika pena prizaun tinan 2 toi tinan 8 kuandu previzaun ba liberdade nee kleur liu oras 72, ka ajente pratika privasaun nee ho ofensa ba Integridade Fizika, tortura ka tratamentu seluk kruel, degradante ka dezumanu. Privasaun nee halo vitima mate, tanba ajente nia neglijensia ka halo vitima oho aan. Ajente halo privasaun nee ba ema neebe ezerse autoridade publiku relijiza ka politika. Autoridade nia ajente ka organizasaun politika nia membru mak promove autoriza ka apoia privasaun nee.
Tuir defeza arguidu sira nian, Eustaquio Guterres katak, rona komentariu barak mai husi liur liu-liu deputadu sira halo komentariu kona-ba kazu ida nee, maibe hakarak husu ba deputadu sira se bele halo komentariu ba prosesu ida nee presiza hetan informasaun klaru atu deputadu sira halo komentariu kona-ba prosesu ida nee, maibe foin lalais nee prosesu ida lao ketak deputadu sira fo komentariu ba desizaun nee ketak fila fali.
“Maibe hau hakarak hatoo deit dehan katak, prosesu ida nee Tribunal Absolve arguidu nain 3, tanba Ministeriu Publiku mai ho krimi Sekuestru laos krimi omisidiu ida,” dehan Eustaquio ba jornalista STL iha Kaikoli, Sabadu (19/07/2025).
Nia hatutan, mai ho krimi Sekuestru mak Tribunal absolve ona, signifika problema la iha no Tribunal absolve mos tanba konsidera arguidu nain 3 halao knaar tuir ita nia Kodigu Prosesu Penal artigu 52 no artigu 53 fo poder masimu ba iha polisia hodi halo indentifikasaun. Primeiru kona-ba matebian Jose Bernardo kuandu polisia ba foti nia, antes nee matebian halo ona problema no rezulta vitima ida ho naran Gaudensio momentu neeba baixa hela iha HNGV too ikus mai mate.
Defeza dehan, polisia ba foti matebian iha nia rezidensia bazeia ba keixa neebe hatoo husi denunsiantes vitima Gaudensio nia bin, no foti Jose Bernardo dentru 12 horas de tempu atu halo indentifikasaun, maibe seidauk too 12 horas de tempu matebian tara aan. Maibe hanesan defeza la koalia kona-ba matebian nia mate no tara aan, tanba krimi neebe Ministeriu Publiku akuza ba arguidu nain 3 ho krime Sekuestru, ho nunee husu se mak atu halo komentariu ba prosesu nee, presiza apar didiak mak bele fo komentariu, se lae halo komentariu prosesu lao ketak hatoo opiniaun ketak.
Informa tan, konsidera desizaun Tribunal nian klaru no justu, no ida nee mak desizaun neebe tuir regra no tuir ita nia kodigu prosesu penal, tanba ema hotu laos lori mai Tribunal atu lori ba iha Prizaun, lori ema mai Tribunal atu hetan justisa neebe loos, se nia sala bele ba iha Prizaun, maibe iha lei hateten ona katak se ema nee la sala labele kondena, laos lori mai Tribunal ema mate ona tenke lori sira ba kadeia ida nee lalos.
Antes nee Deputadu Bankada FRETILIN, Joaquim dos Santos Boraluli hateten, detidu ida tara aan iha polisia nia fatin nee prova katak fatin polisia nian nee insiguru. Nunee prova iha ka prova laiha polisia neebe hola konta fatin arguidu mate nee tenke responsabiliza.
Tuir nia, sela polisia nee kontroladu 24 horas halo nusa mak detidu ida tara aan fali iha polisia nia fatin, tanba sa mak matebian nee lori fali fiu internet tara aan iha sela laran.
Tanba Polisia neebe asegura sela nee la bele hatene fiu nee bele fo kauza ba ema oho aan no sira tenke husik fiu nee iha laran. Nee pergunta neebe advogadu sira tenke konsidera buka hatene, se mak tau fiu nee iha sela laran para labarik nee uza lori oho aan. Odamtan taka metin polisia jaga 24 oras, tanba sa nia bele oho aan.
Maibe hafoin kazu nee lori ba tribunal no tribunal la konsege hetan prova, akuzasaun fraku no ida halo akuzasaun nee servisu la seriu, la bele konsege prova, mezmu la konsege prova sira maibe familia ho advogadu bele hatama rekursu ba tribunal hodi kontesta desizaun nee.
“Liga absolvesaun ita respeita tribunal nia desizaun, tanba nee konstituisaun mak fo poder em nome do povu sira foti desizaun ita tenke respeita. Maibe se vitima la konkorda ho desizaun tribunal bele halo rekursu para tribunal rekursu bele julga fila-fali kazu nee, se iha provas foun, testamunha foun bele julga fali,” hatete deputadu Joaquim.
Nia hatutan, familia vitima sira ho sira nia advogadu tenke buka fali faktus foun hodi halo rekursu. Tuir lo-loos momentu tribunal termina leitura halo absorvisaun nee tenke halo kedas rekerimentus katak rekursu.
“Ita hein deit sira halo rekursu bele haree tok sira nia situasaun nee bele hetan fali provas k alae provas, porque tinan 2020 mai too 2025 nee liu tinan 4 não medigas ita la bele konsege provas. Nee signifika buat ruma lao laloos iha neeba,” nia esplika.
Krimi sekuestru, deputadu nee esplika, iha prosesu investigasaun nee la seriu, Ministeriu Publiku hanesan defeza ba sidadaun nee tenke halo sasan ho seriu, tanba atu aprezenta kazu nee ba tribunal nia tenke fiar katak nia manan kazu nee mak bele hatama ba tribunal, labele naran hatama deit hodi kumpri regras nee la bele.
Kualker advogadu ka prokurador hatama kazu ida ba Tribunal nia tenke verifika faktus ho testamunha hotu-hotu prova katak kazu nee nia manan mak bele hatama, se nia sei duvida diak liu lalika hatama buka tan lai faktus.
“Neebe laiha seridade aprezenta keixa ba tribunal mak fo efeitus, tribunal la bele deside kuandu provas fraku ida nee. Entuan tenke halo rekursu para buka tan provas hodi ajuda tribunal deside.
Kuitadu ba matebian nee nia familia, ita la bele aseita situasaun ida nee tanba orgaun Estadu nee nian sidadaun mak mate fali iha laran nee, ita la hatene nia oho aan ka matebian ruma mak oho nia nee ita la hatene,” dehan nia.
Reprezentante povu nee apela ba autoridade polisia nian tenke seriu oitoan fo protesaun ba detidu sira kuandu prosesu nee lao, porkee halao obrigasaun ba defeza sidadaun sira-nia direitu wainhira sira kumpri sira-nia obrigasaun laos kumpri deit obragasaun haluha tiha halo defeza ba sidadaun sira-nia direitu nee sira nia obrigasaun.
Iha fatin hanesan, Bankada Partidu Demokratiku (PD) liu husi Deputadu Mariano Fernando Malik hateten, nasaun Timor Leste hanesan nasaun direitu demokratiku prosesu hotu tuir lei vigor iha rai nee maibe hanesan humanu presiza haree no tetu halo didiak kona-ba aktus akontese liuliu iha parte seguransa PNTL nian atu divulga infromasaun ho loloos atu bele halo investigasaun klean ho diak nunee iha desizaun final akotu hosi tribunal bele fo satisfasaun ba familia no satisfasaun ba PNTL hodi kria estabilidade lori konfiansa ba povu.
“Tanba hanesan inan ida kaundu halo nia espresaun nakonu ho sentimentu domin ba oan ida, ba joventude timor laran tomak neebe karik abanbairua komete eru nee , husu ba parte kompetente sira liu-liu Prokurador Republika, PNTL, instituisaun relevante sira atu haree ho didiak, haree ho kuidadu halo investuigasaun diak atu desizaun sira nee la bele iha hela duvidas nia laran,” dehan nia.
Instituisaun sira tenke garantia buat ida imparsialidade, independente, atu pesoal ida komete krimi nee nia sala, maibe nia hanesan sidadaun nia iha direitu iha protesaun ba iha justisa.
“Tanba nee hau nia opiniaun pesoal ba ita-nia Estadu liu-liu instituisaun Justisa sira ba oin karik Jose Bernado nia kazu nee sai hanesan referensia ba insituisaun sira, nunee prosima mai fali iha kazu seluk bele tetu ho didiak, halo investigasaun ida profunda, buka informasaun relevante sira hodi tetu no deside tanba hau haree kazu ida akontese ba inan Jose Bernado nian nee sofadu tebes. Nuudar timoroan ita sente triste maibe ite mos kumpri ba legislasaun lei neebe vigor iha it-ania rai,” hatete nia.
Deputadu nee mos husu ba PNTL ba oin tenke atuasaun tenke didiak, tenke respeitu direitus humanu, mesmu nia komete krime maibe nia iha direitu absoluta maka direitu humanu atuasaun maibe tenke respeitu nia direitu hanesan ema, kazu sira nee barak akontese iha nasaun nee maibe nafatin enkoroja husu PNTL demonstra nia identidade ida imparsial.
“Seguransa ba ita nia povu, nunee ita nia povu, joven sira haree polisia nee la bele tauk, haree polisia nee hanesan seguru. Kuandu polisia mosu ba sira sente seguru, labele polisia mosu ba sira halai fali.
Molok nee Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili liu husi leitura akordaun deside hodi absolve arguidu nain 3 hanesan membru PNTL, AAM, TCPE no TV husi krimi neebe Ministeriu Publiku akuza.
(ter)
