DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Saude (MS) hamutuk ho Organizasaun Mundial Saude (OMS) iha Timor Leste (TL) halo kapasitasaun ba profisional saude sira kona-ba jestaun integrada moras dengue no moras sira seluk neebe hadaet husi vetores.
Visi Ministru Fortalesimentu Institusional Saude (VMFIS), Jose dos Reis Magno hatete, sesaun nasional ba preparasaun no kapasitasaun neebe dedika ba jestaun integrada moras dengue no moras sira seluk neebe hadaet husi vetores, atu reforsa kompetensia klinikas essensial ba resposta rapida no efikaz ba akontesimentu surtu.
Nia dehan, workshop neebe sei halao durante loron 3 hahu ohin too loron 5 Dezembru, reprezenta momentu estratéjiku hodi konsolida progresu sira neebe mak Timor Leste alkansa ona iha setor saude no simultaneamente, prepara sistema nasional hodi enfrenta dezafius emerjentes relasiona ho moras infesiozas neebe transmite husi susuk.
“Ita oras nee iha etapa ida desizivu ba nia dezenvolvimentu saude hanesan malaria elimina ona, marka istorika ba ita nia país no ba rejiaun tomak. Mesmu nunee, eliminasaun la reprezenta rohan ba ameasa. Vizilansia ba pos-eliminasaun agora sai prioridade ida absoluta, hodi evita reintrodusaun parazita malaria. Paralelamente ita kontinua hetan impaktu kresente ba dengue, agravadu ho fatores sira hanesan mudansa klimátika sira, urbanizasaun aseleradu no expansaun fatin moris susuk Aedes aegypti,” hatete Jose liu husi nia diskursu, bainhira partisipa workshop iha Hotel Novu Turizmu, Kuarta (03/12/2025).
Nia esplika, rajaun sira nee mak reforsu ba kapasidade teknika, konaba vijilânsia epidemiolójika no ba kapasidade resposta laos deit rekomendasaun téknika ida, maibe los nuudar kompromisu firme.
Nia afirma, Ministeriu Saude reafirma nia kompromisiu ba konsolidasaun ba vijilansia pos-eliminasaun malaria nian. Reforsu ba preparasaun no resposta surtu dengue no moras sira seluk neebe transmiti husi vetores. Implementasaun konaba abordajen integrada, multisetorial neebe sustenta ho evidensia sientífika. Kapasitasaun ekipas munisipal sira neebe kompetente, kapazes atu deteta, investiga no intervein ho forma rapida no efikaz perante kualker ameasa epidemiolójika.
Nia koalia, kompromisu sira nee sei bele alkansa nia rezultadu, bainhira iha envolvimentu ativu parte hotu-hotu ninian nuudar kliniku, tekniku ba vijilânsia, ajentes komunitariu, jestor, parseirus no desizores politikus.
“Workshop ida nee laos deit formasaun teknika, maibe nudar xamada ida ba ita hotu nia responsabilidade. Protesaun ita-nia populasaun sira hasoru dengue, malária no moras sira seluk neebe transmite husi vetores la-depende apenas ba politika no rekursu, maibe kona-ba ita hotu nia determinasaun, dedikasaun no asaun koordenada. Hau iha konfiansa boot katak, ho ita boot sira nia konesimentu, empenu no espírito ba serviso, ita sei bele mantein Timor-Leste livre husi malária,” nia tenik.
Nia hatutan, redus signifikativamente impaktu husi dengue, fortalese sistema saude ida reziliente, preparadu atu responde ba kualker ameasa epidemiolójika.
Iha fatin haesan Reprezentante Organizasaun Mundial Saude (OMS) iha Timor-Leste, Arvind Mathur dehan, workshop jestaun klínika konaba dengue no faze daruak hosi sensibilizasaun nasional kona-ba estratejia integradu kontrolu moras transmitidu husi vetor ka international Vector-Borne Disease Conference (IVBDC).
“Iha inisiu, hau hakarak hatoo hau nia apresiasaun klean ba Ministeriu Saude, tanba ohin hamutuk ho ita. Itaboot nia lideransa no kompromisu neebe kontinua dudu ami hotu atu servisu hodi hametin Timor-Leste nia kapasidade atu prevene, deteta no responde ba moras neebe hadaet husi vetor sira,” Arvind esplika.
Nia afirma, dengue sai nafatin ameasa global boot ida, neebe maka hamosu husi mudansa klimátika, urbanizasaun neebe maka aumenta no movimentu populasaun neebe maka lalais.Timor Leste la ses husi risku hirak nee, nasaun nee hasoru ona aumentu rekorrente sira dengue nian, surtu sira chikungunya nian no kazu konfirmadu dahuluk Zika nian.
Nia haktuir, realidade sira nee hatudu ho klaru tanbasá tenke foka ba jestaun klínika ho kualidade aas, diagnóstiku lalais no loos, no asaun saude públika neebe lalais no desizivu. Hamutuk buat sira-nee prevene komplikasaun sira no salva moris sira. Iha tinan hirak liu ba, OMS hetan priviléjiu atu fo apoiu ba Ministeriu Saude hodi hametin jestaun ba kazu dengue iha nivel hotu-hotu sistema saúde nian.
“Hau kontente tinan-tinan ami fasilita ona formasaun atualizasaun nasionál ida neebe lidera husi peritu ida neebe importante liu iha mundu, Dr. Ashutosh Biswas. Ninia orientasaun ajuda ona atu hadia triajen, klasifikasaun klínika, jestaun dengue grave no padronizasaun kuidadu iha TL tomak,” nia deklara.
Workshop nee mos halo parte iha TL nia vizaun neebe luan liu atu sustenta ninia estatutu livre husi malaria no hakat ba Kontrolu Moras Transmiti husi Vetor Integradu (IVBDC) tomak.
Jornalista: Jeniche da Costa
Editora: Domingas Gomes
