DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Saude (MS) servisu hamutuk ho Menzies Timor Leste (TL), Action on Poverty (AOP) no World Mosquito Program (WMP) halao lansamentu ba Programa Wolbachia iha TL hodi rezolve problema saude publika kona-ba moras dengue.
“Hanesan onra boot ida atu hamutuk ho ita-boot sira ohin iha lansamentu ofisiál ba husik susuk ho Wolbachia, ida nee marka signifikativu ida iha ita nia esforsu nasional atu prevene no kontrola moras sira neebe hadaet husi susuk, hanesan dengue, Zika, Chikungunya no Febre Amarela iha TL,” hatete Vise Ministru Saude Fortalesimentu Institusional, Jose dos Reis Magno ba jornalista sira wainhira lansamentu Programa Wolbachia iha Jardin Lesidere, Dili, Sesta nee (08/08/2025).
Nia dehan, Ministeriu Saude liu husi Diresaun Jerál Kuidadu Saude Primária halo ona parseria ho Menzies TL, Action on Poverty no World Mosquito Program (WMP), hodi introdus metodu ida neebe seguru, sustentavel no metodu WMP Wolbachia, sientífikamente provadu.
“Wolbachia mak bakteria ida neebe mosu naturalmente neebe hetan iha insetu barak, bainhira introdús ba susuk Aedes Aegypti, baktéria ida nee ajuda blokeia transmisaun virus sira hanesan Dengue, Zika, Chikungunya no Febre Amarela, métodu ida nee hatudu ona katak seguru ba ema, animál sira no ambiente no hatudu ona rezultadu sira neebe diak iha nasaun sira seluk,” nia esplika.
Nia rekonhese katak, tinan-tinan moras dengue kontinua sai ameasa signifikativu ba saúde públika iha Timor Leste, iha komunidade sira, liu-liu iha Munisipiu Dili.
“Moras sira nee laos deit fo todan ba ita nia sistema kuidadu saude nian, maibe mos afeta ona família barak sira nia moris, tanba nee importante tebes atu ita foti pasu proativu no inovativu sira hodi kombate moras sira nee ho efetivu,” nia deklara.
Nia haktuir, iha fulan hirak ikus nee ekipa Wolbachia implementa ona kompanhia envolvimentu komunitáriu no sensibilizasaun hodi hasae konsiénsia no harii konfiansa iha komunidade sira. “Hau hakarak agradese ba ema hotu neebe envolve iha esforsu ida nee, ba sira nia dedikasaun,” nia informa.
Nia akresenta, faze husik susuk ho Wolbachia sei hahü iha loron 11 fulan Agostu, sei implementa iha Postu Administrativu sira Dom Aleixo, Vera Cruz, Nain Feto no Kristu Rei, no área sira neebe ho todan dengue aas liu.
Iha fatin hanesan, Deidre Ballinger First Secretary of Health – DFAT, Australia esplika, Governu Australia kompremetidu atu rona no komprende prioridade IX Governu Konstituisional Timor Leste nian no apoiu hodi alkansa kualidade kuidadu saude primaria nian.
“Ita hotu hanete katak dengue hamate ema barak kada tinan, moras nee ita hotu hatene katak agora bele prevene ho halakon ho siensia teknoljia neebe avansadu. Metodu Wolbachia nee mos metodu avansu tebes,” nia deklara.
Nia hatutan, metodu seguru no sustentavel ida nee hatudu rezultadu neebe signifikante tebes hamenus karga moras balu neebe hadaet husi susuk iha nasaun seluk, inklui dengue no iha fatin balu susesu halakon moras sira nee.
“Prosesu naruk ida lori ita hotu mai iha eventu ida ohin nee, hodi husi susuk iha komunidade. Kompromisu husi Ministeriu Saude no husi komunidade sira neebe nakloke hodi simu inovasaun ida nee no ho apoiu husi parseiru tekniku sira hanesan Menzies, World Mosquito program no Action on Poverty,” nia afrima.
(jen)







