DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos hatete, nesesidade urjenti atu harii Supremu Tribunal Justisa ida nee sai esensial.
Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatoo kestaun nee liu husi diskursu bainhira halo abertura debate kona-ba estabelesimentu Supremu Tribunal Justisa, iha Tribunal Primeiru Instansia Dili, Segunda (30/06/202).
“Nesesidade urjenti ba Supremu Tribunal, Kriasaun Supremu Tribunal Justisa nian laos deit dezejavel, ida nee esensial ba funsionamentu tomak demokrasia konstitusional nian. Konkluzaun Konstitusional ita-nia Konstituisaun prevee Supremu Tribunal ida nuudar arbitru final ba disputa jurídika sira. Too ita kria tribunal nee, ita nia kuadru konstitusional sei la kompletu,” dehan PR Horta.
Prezidente Republika hatete, Efisiensia judisial Tanba Supremu Tribunal seidauk estabelese, Timor Leste nia tribunal ultima instansia maka Tribunal Rekursu. Estabelesimentu Supremu Tribunal ida sei permite Tribunal Rekursu atu foka ba ninia funsaun prinsipal sira rekursu nian, hodi garante katak kestaun konstitusional sira hetan atensaun espesializada neebe sira merese.
Serteza jurídika Supremu Tribunal ida sei fornese interpretasaun final no vinkulativa sira kona-ba norma jurídika sira, hodi kontribui ba hamenus inserteza legal no garante aplikasaun justisa nian neebe uniforme iha nasaun tomak.
Padraun internasional sira Maioria nasaun demokratika sira iha Supremu Tribunal ka tribunal konstitusional nuudar pontu aas ba sira nia sistema judisial sira.
“Kriasaun ba ita nia Supremu Tribunal sei lori ita iha lina ho pratika internasional neebe diak liu, Integridade eleitoral Supremu tribunal sira dalabarak halao papel krusial ida hodi rezolve disputa eleitoral sira no asegura integridade prosesu demokratiku sira. Dalan neebe ita tenke tuir Kriasaun Supremu Tribunal presiza planeamentu neebe kuidadozu no konsensu neebe luan Ida-nee esensial atu asegura, Juís sira neebe kualifikadu Supremu Tribunal tenke kompostu hosi jurista sira neebe kualifikadu no iha esperiensia liu iha ita-nia rain, personalidade sira neebe hatudu ona konesimentu espesializadu kona-ba direitu konstitusional no kompromisu metin ba independensia judisial,” katak nia.
Rekursu neebe adekuadu Supremu Tribunal tenke iha rekursu neebe sufisiente atu halao nia funsaun ho efetivu, inklui fasilidade, pesoal no teknolojia neebe adekuadu. Jurisdisaun neebe klaru Supremu Tribunal nia jurisdisaun no prosedimentu sira tenke define ho klaru atu evita konflitu ho tribunal sira seluk no garante jestaun prosesu neebe efisiente.
Komprensaun Publiku tenke eduka sidadaun sira kona-ba papel no importansia husi Supremu Tribunal iha sistema demokratiku.
“Konkluzaun estimadu konsidadaun sira, kriasaun Supremu Tribunal Justisa reprezenta laos deit reforma institusional nia reprezenta kumprimentu ba ita-nia promesa konstitusional no konkluzaun ba ita-nia arkitetura demokratika. Nuudar ita avansa ho empreendimentu istoriku ida-nee, mai ita hanoin katak justisa laos deit kona-ba rezolve disputa sira ka fo kastigu ba hahalok sala sira,” katak nia.
Justisa mak kona-ba asegura katak sidadaun hotu-hotu la haree ba sira nia estatutu sosial, bele fiar katak lei sei proteje sira no katak sira nia direitu sei hetan respeitu. Supremu Tribunal sei sai hanesan farol ida ba demokrasia konstitusional, hodi garante katak Estadu direitu prevalese no katak justisa asesivel ba ema hotu.
Nia sei sai guardiaun ikus ba ita-nia Konstituisaun no protetor ikus ba valor demokratiku sira.
“Ohin ita fo pasu krusial ida hodi realiza vizaun hosi Aman Fundador sira no hametin aliserse sira hosi ita-nia demokrasia. Kriasaun Supremu Tribunal Justisa nian laos deit atu kria instituisaun seluk, ida nee atu kumpre ita nia promesa atu harii sosiedade ida neebe justu no ekuitativu ba timoroan hotu-hotu. Mai ita lao ba oin ho determinasaun, sabedoria no unidade hodi halo imperativu konstitusional ida nee sai realidade. Ita nia demokrasia, ita nia Konstituisaun no ita nia povu merese hetan sistema judisial ida neebe kompletu no efetivu, neebe hetan koroa hosi Supremu Tribunal Justisa nian,” hakotu Horta.
Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona hatete, presiza eziste lalais Tribunal Supremu para ema sira neebe buka justisa bele hetan justisa, se lae ema bele kritika katak tribunal la justu tanba Supremu Tribunal rasik seidauk iha.
“Karik ema koalia la justu nee bele akontese, maibe halo lalais grau tolu nee mosu ona, hau hanoin ita nia justisa lao ho diak, ida nee mak hau nia pensamentu,” katak PTR.
Aleinde nee dezafiu iha neebe mak too oras nee seidauk establese tribunal Supremu Justisa, hatan ba kestaun nee nia hatete dezafiu substansial mak too oras nee seidauk harii supremu nee, maibe konstituisaun dehan ona.
(eme)
