PA-RAEOA Hasai Sirkular Ezonera Kargu Xefia Anterior, Regio: Hahu Pajina Foun Prepara Desentralizasaun

Foto: STL/Joseph Koa

AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), Regio da Cruz Salu hasai ona karta sirkular ida ho numeru reff, 02/GAB/PA/RAEOA-TL/IX/2025, ho asuntu atu hakotu (cessasaun) ba kargu xefia sira, hanesan Xefe Departamentu, Diretor Rejional husi estrutura sesante nian no hahu pajina foun durante fulan 3 ba preprasaun desentralizasaun poder lokal.

Sirkular nee, STL asesu iha loron Kinta (04/09/2025) neebe asina direitamente husi Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse Ambeno (RAEOA), Regio da Cruz Salu, ho numeru reff, 02/GAB/PA/RAEOA-TL/IX/2025, ho asuntu atu hakotu serbisu ba kargu xefia sira, hanesan xefe Departamentu Diretor Rejional husi estrutura sesante nian.

Bazea ba terseira alterasaun lei numeru 018/2023, loron 30 Novembru, alterada husi lei numeru 3/2014, loron 18, Junhu, neebe kria RAEOA, liu-liu iha artigu 18, haktuir katak Prezidente Autoridade nuudar reprezentante masimu Rejiaun, responde perante Primeiru Ministru.

Artikula funsionamentu kompetensia Prezidente Autoridade RAEOA iha dekretu lei numeru 5 /2015, loron 22 Janeiru, kona-ba estatutu RAEOA, neebe previstu iha artigu 24, numeru 1, alinea A katak, Prezidente mak dirije no reprezenta hafoin afirma liutan iha numeru 2 alinea R katak, Prezidente Autoridade mak iha kompetensia atu nomea no ezonera tuir observasaun prosedimentu legal, ba titular iha Administrasaun Publika Região nian hanesan Jestaun funsionamentu adekuadu ba servisu publiku.

Bazea ba numeru 2 husi rezolusaun Governu numeru 37/2025, loron 28 Agusto, nomea ona kargu xefia sira hahu husi Diretor Jeral no diretor Rejional sira bazeia ba menutas enkontru koordenasaun no orientasaun politika husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho Ministra Finansa iha pontu 2 alinea 2.4 katak, ba kargu xefia sira neebe la mensiona iha Rezolusaun Govermu numeru 37/2025, loron 28 Agostu, sei nomeia pontu fokal ba ida-idak tuir nesesidade.

Determina katak, husi konsiderasaun legal hirak neebe sita iha leten, Prezidente Autoridade RAEOA nuudar reprezentante masimu rejiaun nian, neebe previstu iha artigu 18 husi lei numeru 18/2023, loron 30 Novembru, alterada husi lei numeru 3/2014, loron 18 Junhu no previstu mos iha artigu 24, numeru 1 alinea A no numeru 2 alinea katak, Prezidente Autoridade RAEOA iha kompetensia atu nomea no ezonera tuir servisu no nesesidade administrasaun publika nian. Tuir sirkular nee, referidu, fo informasaun ba kargu xefia sira hotu katak, estrutura kargu xefia hanesan Diretor Rejional no xefi departamentu sira neebe nomea no pose tuir despaixu Prezidente Autoridade RAEOA sesante, automatikamente hakotu.

“Pontu dahuluk husi klauzula anterior katak, kargu xefia maske hakotu ona, maibe tenke mantein serbisu publiku hodi assegura funsionamentu institusional too Prezidente Autoridade RAEOA halo nomeasaun foun tuir nesessidade no responsabilidade.

Tuir informasaun neebe media nee asersu, iha reuniaun Konselhu Ministru, Kuarta (27 Agostu 2024) nee, Governu liu husi reuniaun Konselhu Ministru aprova projetu rezolusaun ba ezonera estrutura, hahu husi Prezidente no membru autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse Ambenu (RAEOA) iha loron 31 Agostu 2025.
Durante reuniaun nee, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão aprezenta rezolusaun kona ba RAEOA, atu disolve komisaun ezekutiva ho hanoin atu estabelese Zona Ekonomika Espesial Dezenvolvimentu Oecusse Ambenu (ZEEDOA).

Dokumentu ofisial portal Governu deklara katak, Governu sei ezonera Prezidente no membru Autoridade RAEOA nian, hahu iha loron 31 Agostu 2025 nomeia estrutura foun ida hodi garante kontinuidade administrasaun nian hahu iha loron 01 Setembru 2025.

Governu mos nomea hotu estrutura husi kargu diresaun no xefia sira iha RAEOA mak hanesan tuir mai nee, Domingos Punef assume knaar nuudar Diretor Jeral Rejional Oecusse, Jose Tanessib Anuno, Diretor Rejional Administrasaun, Augusto de Fatima Efi Diretor Rejional Planeamentu no Aprovisionamentu, Amâncio Aguido Punef Diretor Rejional Finansas, Merita Marques Caunan Lafo Diretora Rejional Saude, Vicêncio Cono Diretor Rejional Edukasaun no Solidariedade Sosial.

Governu mos nomea Jose Oki Diretor Rejional Agrikultura, Orlando Quelo Diretor Rejional Komersiu no Industria, Remigio Nuno Sila Diretor Rejional Infraestruturas, Domingos de Almeida Diretor Rejional Transporte no Komunikasaun, Carlos de Fatima de Almeida Diretor Rejional Juventude no Desportu, Anastasia Eni Diretora Rejional Turizmu, Arte no Kultura, Jose Ase Neno Colo Diretor Rejional Terras no Propriedade no Herculano Sousa mak asume kargu Koordenador Zona Ekonomika Espesial ba Dezenvolvimentu Oecusse Ambenu (ZEEDOA).

Tuir PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu iha enkontru alargamentu ho Diretor Jeral Rejional, Diretor Rejional ho Funsionariu Publiku karak katak, iha enkontru nee iha pensamentu no diskusaun atu ajuda governu Timor Leste, atu atinji lalais ninia objetivu nasional, hahu husi oecusse no iha Oecusse.

“Primeiru ami sei koalia kona ba rezolusaun governu, segundu kona ba atribuisaun neebe maka ita halo iha enkontru alargada ida nee. Hau respeitu nafatin lideransa instituisaun publiku estadu ninian, iha RAEOA, ita boot sira lideransa Administrasaun Publiku RAEOA, lideransa neebe maka hatuur nia knaar ho lei no halao ninia knaar ho lei.

Nia dehan, rezolusaun nee, nomeia fila fali PA-RAEOA ho membru Autoridade, ba periodu tranzasional.

“Ami mai ho lideransa sira, hanesan potensia ida no rekursu potensia estadu iha Oecusse nee, fasilita halo serbisu iha fulan 3, maibe sei ita konkorda no konsente ho potensias nee, ita bele habadak periodu tranzasional, nunee ita bele implementa lalais, nuudar potensia governu, potensia estadu TL, iha kontekstu neebe ke atribui, iha rezolusaun nee. Ami mai, tanba potensia lideransa iha Oecusse, iha ona ohin ami deklara, ami mai ho lider sira, ami ohin hamrik iha Lider Oecusse oan sira nia oin, ami ba Dili ho konsensia ida, fila mai Oecusse ho konsensia ida nee,” dehan nia.

Nia haktuir tan katak, atribuisaun neebe importante para publiku hatene, tanba lidera Autoridade RAEOA lidera prosesu importante hotu-hotu, kona ba desentralizaun.

“Ohin ita koalia nakloke, ita koalia hanesan lider, atu nunee ita dinamiza atriguidaun neebe atu atribui ba estrutura autoridade RAEOA nian. Iha kontekstu RAEOA lei numeru 3 no kontekstu lei kona ba divizaun administratoriu no poder lokal. Hau hakarak atu hatete, tanba saida maka ita boot sira, ami konsidera hanesan lider nafatin maibe ami tenke konvida ita boot sira ba enkontru alergada. Hau bolu ona hau nia asesor nain rua ba asuntu veteranus no prezervasaun ba patrimonio mak Miguel Gama ho Constancio Suni, tanba nee hahu ohin, sira nain rua maka iha oin, ami tuir, hau la iha asesor principal iha Oecusse, maibe hau nia assessor principal maka Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão nuudar Primeiru Ministru, tanba tuir lei numeru 4, alteradu ho lei numeru 18, artigu 4, rekunhese deit entidade tituladu superintendente ba RAEOA maka PM da RDTL, nee ita hotu nia assessor principal, iha kraik, ita nia patrimonio vivio maka ita nia ferik no katuas sira, tanba nee Maun Boot Xanana bolu ita nuudar entidade tuteladu superintendente, atu tau deit buat rua iha ulun, maka Rai no Povu, buat seluk laiha,” dehan nia.

Nia dehan, prosesu re-organizasaun RAEOA, hahu iha tinan 2020, bainhira Konselhu Ministru halo konseitu ba RAEOA no ZEEMS-TL neebe hatuur iha pensamentu ho lideransa neebe ke stratejiku ba estadu, ligadu ba karakteristika rai enclave Oecusse, tanba Nuudar PA-RAOA nomeadu politiku, atu serbisu ho kuadru politiku sira atu lori lalais poder lokal nee ba oin.

“Ohin hau husu ba Diretor Rejional sira atu hateten mai hau hanesan lider, see maka atu mantein, see mak atu kontinua iha kontekstu foun nee, tanba semana oin, hau hakarak harii grupu trabalhu ida iha funsaun publiku, kona ba aselera prosesu desentralizasaun, tanba nee durante fulan tolu atu harii fondasaun, hau hakarak harii lideransa foun atu priense mehi foun nee, tanba nee husu ba familia boot oecusse oan, atu ita hahu ho esperitu rezolusaun eliserse, kargu xefia administrasaun publiku, primeiru Garante feto 40%, segundu, hatuur ema neebe loos iha fatin neebe loos, terseiru balansa rejion sira, balansa sub-rejiaun sira, orienta ema atu dudu desentralizasaun ba oin, sira neebe seidauk hetan kargu xefia, kontinua ita boot nia serbisu, atu dinamizador katak hatudu ba prosesu atu halo buat ida neebe sai biban animadu, efikasia ho nia objetivu fo movimentu hodi atu tranforma situasaun too alvu, ezemplu diminizasaun iha area partisipasaun komunidade iha area dezenvolvimentu lokal no kapasitador hatudu ba prosesu neebe ajuda hodi fahe ho fasil no aselera mudansa ho evolusaun, laos obrigatoriamente atu muda estrutura principal ho nia objetivu atu aselera dezenvolvimentu ida neebe lao hela ho utilizasaun fator ka ajente kapatilizador,” dehan nia.

Nia dehan, agora tenke aselera lalais povu iha area rurais neebe dadaun povu infrenta, bee la suli iha tempu kritis, tanba nee dadaun nee foku ba ezekusaun orsamentu tinan 2025 lai, taxa ezekusaun tenke sae, nuudar lider labele premite fo fila fali osan ba kofre estadu.

Jornalista: Joseph Koa
Editor: Joseph Koa

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *