PDHJ Hahu Investiga Programa Artifisial Inseminasaun Oecusse

Foto: STL/Joseph Koa

AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Hahu husi loron Kuarta no Kinta (04-05/03/2026), Provedoria Direitus Humanus no Justisa (PDHJ) liu husi investigador no fikalizador neebe lidera husi Diretor Delegasaun Teritoriu Oecusse, Bartolomeo Goncalve ho ekipa hahu halo investigasaun ba Diresaun Rejional Agrikultura ba programa artifisial inseminasaun karau iha Oecusse, neebe diskonfia hamosu irregularidade.

Tuir Diretor Delegasaun Teritoriu Oecusse, Bartolomeo Goncalve ba STL iha edifisiu Diresaun Rejional Agrikultura, Kuarta (04/03/2026) dehan, PDHJ Delegasaun Oecusse ho ninia ninia ekipa investigador no fikalizador mai vizita edifisiu Rejional Agrikultura iha Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA) ho objetivu vizita trabalhu ida mai koalia ho Diretor Rejional Agrikultura, kona ba serbisu balun neebe PDHJ sedauk konklui.

“Ohin PDHJ halao vizita trabalhu ida iha Edifisiu Rejional Agrikultura Oecusse ho objetivu vizita trabalhu ida nee, mai koalia ho Diretor Rejional Agrikultura, kona ba serbisu balun neebe ami sedauk konklui, serteja ke buat balun ke viral tiha ona iha media sosial, kona ba prosesu aprovizionamentu sosa karau ba programa artifisial inseminasaun neebe distribui ba komunidade sira iha Oecusse, maibe ami sedauk hateten buat ruma ba publiku katak, nee iha violasaun ka lae, ami sei mai halo apuramentu, levantemantu dadus, ikus mai ami sei konklui relatoriu ida para submete ba iha provedor no provedor maka iha autoridade tomak para oinsa publika katak nee violasaun ka lae,” dehan PDHJ Delegasaun Oecusse, Bartolomeo Goncalves hafoin hasoru Diretor Rejional Agrikultura RAEOA, Jose Oki iha ninia serbisu fatin Oecusse.

Nia haktuir tan katak, provizoriamente mai husu informasaun balun neebe media sira publika iha media sosial neebe viral, entaun hanesan instituisaun estadu ida, iha obrigasaun atu konfirma, informasaun sira nee loos ka lae, ida nee iha apuramentu maka bele deskobre liu husi konsultasaun no apuramentu ho Diretor Rejional Agrikultura Oecusse nian.

Responde kona ba simu keixa iha fulan Janeiru too Marsu 2026 katak, PDHJ delegasaun Teritoriu Oecusse, simu keixa husi sidadaun sira hamutuk 3, kazu ida keixa anonimu no 2 seluk nee keixa husi komunidade sira ba iha PDHJ Oecusse, tanba nee seidauk hatene keixa sira nee iha violasaun ka lae, sei halo prosesa investigasaun no apuramentu maka foin hatene tama iha violensia direitus umanus ka violasaun ba voa governasaun.

Iha biban nee, Diretor Rejional Agrikultura, Jose Oki dehan, ohin hetan vizita no konfirmasaun husi PDHJ Delegasaun Oecusse neebe ohin mai koalia kona ba orsamentu neebe maka utiliza sosa karau.

“Ohin PDHJ delegasaun Oecusse husu katak, orsamentu sosa karau nee, preve iha orsamentu annual ka lae, hau dehan osan nee preve iha planu asaun annual no orsamentu tinan 2025. Depois sira husu tan kona ba prosesu neebe mai husi departementu pequariu hau enkaminha ba Prezidente Autoridade RAEOA, depois prosesu seluk tan iha planeamentu no aprovizionamentu,” dehan Diretor Rejional Agrikultura RAEOA, Jose Oki.

Nia haktuir tan katak, ohin mos husu kona ba sosa karau, kada kabesas neebe publiku kestiona katak karau ida sosa ho folin US$ 1000, nuudar Diretor Rejional Agrikultura rejeita katak karau nia folin laos hanesan nee.

“Ohin hau rejeita katak, karau ida nia folin US$ 1000, tanba pedidu nee mai husi departementu Paquariu RAEOA, depois hau enkaminha ba PA-RAEOA, folin karau nee US$ 800 kada kabesas, tanba nee ohin hau klarifika ida nee,” haktuir nia.

Nia hateten, ohin mos oferese dokumentus lista ba benefisiariu sira neebe simu karau nee ba PDHJ ohin copia no fo tiha ona ba PDHJ falta deit planu annual ho karta akompanhamentu prosesu sira nee ba PA-RAEOA maka seduk fo.

“Hau mos ohin esplika hotu ona kona ba programa artifisial inseminasaun nee hahu husi sosa karau, kompleta ho luhan, neebe sosa karau nee iha kompanhia rua mak sosa karau no kompanhia rua maka halo karau luhan, neebe karau sosa hotu ona, karau luhan Postu administrativu Oesilo no Pasabe remata ona konstrusaun 100% falta deit maka Postu Administrativu Nitibe ho Pantemakassar maka konstrusaun foin atinji 60%. Programa artifisial mos liga ho preparasaun rekursu umanus, ami prepara ema nain 6 ba tuir ona kapasitasaun artifisial insiminasaun Singasari Malang-Indonezia, sira remata ona treinamentu durante fulan 2 no sira fila ona mai Oecusse no dadaun ita prosesa tan, tenke importa semen beku mai husi fatin treinamentu Singasari Malang, orsamentu mos iha ona, hein deit pedidu husi Pequariu Oecusse atu halo tenderizasaun ba kompanhia sosa semen beku ho endorp side husi Indonezia.

Orsamentu sosa karau ba postu administrative 4 nee ho montante osan 150.000 no konstrusaun karau luhan hamutuk US$ 120.000, nunee kompanhia 2 maka sosa karau no kompanhia rua halo karau luhan, nahe ho sumenti inklui fatin han no hemu ho solda besi no taka ho kaleng karau luhan permanente.

Tuir observasaun STL, iha loron horseik PDHJ Delegasaun Teritoriu Oecusse ho ninia ekipa hasoru malu ona ho Diretor Rejional Agrikultura no parte Finansas iha loron Kuarta (04/03/2026) no iha loron Kinta (05/03/2026) hasoru malu ho parte Pequario.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *