DILI, STLTIMORLESTE.com – Dezde Governasaun Xanana Gusmão (Partidu CNRT no Partidu PD) hahu ninia mandatu, PM Xanana Gusmão fo prioridade kedas ba kondisaun estrada iha Kapital Dili neebe haree klot no sabaraut. Ninia situasaun no kondisaun dalan ladun hatudu imajen diak, nuudar kapital nasaun ida.
Nuudar kapital nasaun Timor Leste (TL), performancia kapital Dili tenki rapidu, fresku, kondisaun dalan tenki luan. Nunee movimentu transporte kapital livre husi impedesaun.
Programa prioridade ida nee (haluan estrada iha kapital Dili), bele dehan sai “nesesidade obrigatoriu” (Kebutuhan yang Mengharuskan) ba governu, tenki hadia duni kondisaun dalan.
Hanesan ema hotu hatene ona katak, desde hakat ba faze ukun aan, situasaun no kondisaun dalan hotu-hotu iha Dili laran, klot no at. I pior liu, komunidade barak husi munisipiu hotu-hotu nadodon mai hela iha Dili hodi buka servisu iha governu, iha ONG-ONG nasional no internasional sira, buka servisu loja sira. Mai kontinua estudu ba ensinu suprior sira iha Dili laran. Balu mai no hela iha Dili hodi fila liman no buka servisu saida deit hodi hetan osan.
Sira mai Dili, ida-idak livre buka fatin/rai hodi harii uma hela fatin, bali halo baraka kiik oan sira iha mota ibun Comoro, mota ibun Maloa no mota ibun Becora, hodi hela ba.
Laiha lei ida husi governu hodi trata konaba fatin harii uma. Komunidade livre harii uma, laiha regras ka Ijin Membangun (IMB) husi governu, tanba nee ema livre harii uma, balu harii uma hela fatin besik liu ba estrada ibun.
Ditengah situasaun no kondisaun kapital Dili hanesan nee, aumenta tan problema transporte kapital (motor no karreta) no movimentu transporte husi munisipiu sira, neebe kada fulan, kada tinan, aumenta bebeik. Ema sosa motor no karreta hanesan sosa sasan iha merkadu. Motor foun, karreta foun, aumenta bebeik, entretantu kondisaun dalan iha Dili laran, klot nafatin, naun rapidu, labele ona akumula movimentu transporte kapital.
Situasaun kapital Dili sai sabaraut, bele dehan, ninia failansu husi governu rasik, tanba desde tama ba faze ukun aan, komunidade barak mai hela iha Dili. Governu laiha hanoin atu hare no trata kedas problema kapital (masalah tata kota) Dili, laiha lei ka regulamentu ba komunidade sira neebe mai hela iha Dili.
Eviksaun
Susar tebes ba governu apela komunidade sira, husik hela fatin neebe sira halo uma no hela ba. Governu apela deit la too. Basa, manusia Timor Leste konesidu manusia neebe ulun toos no fasil nerbozu, tanba nee tenki uza asaun forte para haruka sai husi fatin neebe identifika, la merese ba komunidade atu hela ba.
Asaun forte nee mak, eviksaun (gusur). Desde tinan kotuk, SEATOU ho apoiu tomak PM Xanana Gusmão, uza loder ka exkalator ba sobu rahun tiha komunidade sira nia uma, liliu uma sira neebe besik estrada ibun, besik mota ibun, fatin sira neebe identifika lamerese ba komunidade hela ba, hanesan iha area Bidau, mota Comoro nia ibun, mota Becora nia ibun, mota Maloa nia ibun, no dalan ba area Becora.
Asaun eviksaun neebe SEATOU halo, hamosu protesta kroat husi komunidade, ativista ONG no deputadu opozisaun sira iha Parlamentu Nasional (PN), tanba asaun refere kria vitima ba sira neebe hetan gusur.
Hasoru protesta bar-barak husi komunidade no deputadu sira, SEATOU senhor Germano Santa Brites Dias sei hirus matan. Sura loron, nia taka tiha sapeo tali simplis ida, prontu hatan bainhira hetan akuzasaun ka protesta kroat husi komunidade neebe haruka loder ba gusur sira nia uma no kios iha dalan ibun. Loro manas mos, senhor SEATOU ho nia sapeo tali simplis nee, mantein desizaun neebe governu foti ona.
Dala ruma nia simu tolok trata. Rona tolok trata komunidade nee, senhor SEATOU cuek habis, latauk. Nia avansa nafatin ba oin. Laos deit komunidade, ema sira neebe hetan gusur, deputadu opozisaun sira mos fo kritika makaas ba nia no governasaun Xanana Gusmão. Maibe senhor SEATOU hatudu laran luan no klean nafatin ba sira nia tolok trata.
Eviksaun neebe governu halo ba komunidade, lahotu deit ho eviksaun. Maibe iha indimizasaun ba sira neebe ninia uma hetan gusur. Governu fo indimizasaun ba sira neebe sai vitima eviksaun. Valor indimizasaun lahanesan, buat hotu bazea ba sira nia medida uma no kondisaun uma.
No ho osan indemnizasaun nee, balu uza hodi ba sosa rai hodi halo uma permanente, kapas liu fali uma neebe governu gusur, hanesan haree iha area Tibar, balu fila ba sira nia munisipiu halo uma diak iha neeba. Sira nia uma antigu governu gusur, maibe lori mos benefisiu diak ba sira nia moris.
Tinan ida resin ona, programa reabilitasaun estrada Dili laran, muda ona kapital Dili nia performansia no panarama. Kondisaun dalan sira neebe uluk klot no sabaraut, agora sai kapas, furak, hanesan haree iha area eis Pasar Senggol Bidau, Ponte CPLP hateke sae ba mota Comoro laran too leten neeba, area Merkadu Taibesi, dalan Kuluhun ba too Terminal Becora, nst.
(gau)







