PM Xanana Defende OJE ba RAEOA, la Simu Proposta KHUNTO

Foto: Media PN

DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão defende nafatin Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), tanba osan nee tenke haree ba dezenvolvimentu Oecusse, no la simu proposta husi Bankada Partidu Klibur Haburas Unidade Nasional Timor Oan (KHUNTO), Antonio Verdial atu koa osan milhaun US$1.5 husi Oecusse nian ba Munisipiu Bobonaro.

“Momentu ida nee, RAEOA hau maka lidera rasik Oecusse nuudar entidade tuteladu, tanba nee iha fulan Dezembru nia rohan ami sei haree atu buka Atoni oan ida hodi kaer no jere sira nia rain rasik nuudar Prezidente Autoridade RAEOA hodi halo serbisu, hanesan munisipiu seluk neebe maka sira kaer sira nia munisipiu rasik, tanba nee proposta husi bankada KHUNTO, hau la aseita atu hasai osan Oecusse nian ba Munisipiu seluk tanba osan nee ami presiza ba dezenvolvimentu Oecusse,” dehan PM Xanana iha Debate Espesialidade, Kinta (20/11/2025).

Nia haktuir tan katak, Oecusse presiza dezenvolvimentu, tanba nee presiza osan hodi kontinua dezenvolve Oecusse liu husi RAEOA no ZEEDOA, rezolve povu nia problema iha neeba.

Iha okaziaun nee, Bankada Partidu KHUNTO, ofisialmente deklara retira ninia proposta tanba Xefe Governu rezeita.

“Hau deklara retira Proposta ida nee tanba Xefe Governu Rezeita, maibe proposta ida nee hau konsege anunsia ona no povu iha Munisipiu Bobonaro akompanhia hela debate nee, proposta nee ba nesesidade povu maibe hau retira,” dehan nia.

Iha oportunidade nee, Deputadu Firminio Taeki nuudar reprezentante povu Oecusse husi partidu Konselhu Nasional Rekonstrusaun Timorense (CNRT), agradese ba bankada partidu KHUNTO tanba retira ona ninia proposta atu koa osan husi RAEOA ba Munisipiu Bobonaro.

“Tuir loos hau laran moras tanba deputadu husi bankada KHUNTO prepara proposta atu hamenus OJE Oecusse nian milhaun US$ 1.5, Oecusse presiza osan ba dezenvolvimentu, tanba nee agradese tanba ohin retira ona ninia proposta,” dehan nia.

Nunee mos Deputada Lucia Taeki nudar deputadu partidu CNRT husi Oecusse mos agradese ba deputadu bankada KHUNTO neebe retira ona ninia proposta.
Iha oportunidade hanesan, Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu dehan, OJE 2026 ba RAEOA mai husi fontes rua, mak finansiamentu ba RAEOA nomos Fundu Espesial ba Dezenvolvimentu (FED) hodi finansia iha parte rekursu umanu, infraestrutura no rua asuntu rua seluk tuir lei kona ba FED.

“Tinan oin, obrigasaun husi administrasaun sentral sei boot fo nafatin ba investimentu ba despezas RAEOA nian, ita nuudar Oecusse oan, nuudar Autoridade tenke kompremitivu atu nunee aproveita estratejia RAEOA nuudar estratejia estadu ninian atu dezenvolve ba kresimentu ida neebe importante ba ita nia pais nomos ba ita nia povu,” dehan PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu.

Nia haktuir tan katak, tuir ajenda Parlamentu Nasional iha debate espesialidade OJE 2026 ninian ba dezenvolvimentu rai doben TL.

“Ita PA-RAEOA hamutuk ho entidade tuteladu RAEOA, Maun Boot Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmao, iha meja Parlamentu Nasional hamutuk ho Distintas-Distintus Deputadu sira atu halo klarifikasaun hodi responde fundamentu orsamentasaun estadu ba RAEOA tinan 2026,” dehan nia.

Nia afirma, husi OJE 2026, atu kontinua reazusta no konsolida perparatoriu importante atu nunee dezenvolve Oecusse nuudar Rejiaun Adminstrativa Espesial ho modelu, ho instituisaun, prestasaun serbisu institusional, structural no funsional tenke besik liu ba povu, besik liu iha nivel administrasaun do postu administrativu atu halo prestasaun serbisu governu ho rasional ba povu ida nee, atu atende sira neebe presiza bee, presiza kartaun eleitoral ho lalais, sira nia aimoruk, apoiu sira nia familia tenke sai diak, tanba nee orsamentu sai hanesan ran ba povu nia moris ba prosesu dezenvolvimentu tomak.

“Ita kontinua atu haree ba dezenvolvimentu estratejiku sira, tinan oin ita sei kontinua halo estudu viabilidade no tinan oin tama ona ba faze implementasaun iha baze, tanba nee tinan ida nee ita espera konklui faze determinante liu-liu estabelesimentu munisipal. Hau atu deklara iha nee, moralmente ita tenke kompleta instituisaun structural, instituisaun formal estadu nian iha nivel lokal, tanba nee ita iha RAEOA, neebe haree asuntu boot rua iha Oecusse, iha RDTL nia rai enclave mak Oecusse, nomos ita mos iha Zona Ekonomia ba Dezenvolvimentu Oecusse-Ambeno (ZEEDOA), ita mos tenke iha nivel baze neebe ke ita reprezenta povu atu halo desizaun, labele depende ba iha nivel mais Altu maka PA-RAEOA, ezemplu dada bee mos ba povu tenke PA mak deside ida nee labele, tanba nee tenke kompleta estrutura formal iha nivel lokal,” haktuir nia.

“Tuir Informasaun neebe Media sira rona katak iha proponente estadu nian atu hamenus osan estadu nian ba RAEOA, hau hanoin informasaun nee seidauk loos karik, tanba ida nee ita hotu-hotu tenke konsente orsamentu estadu atu finansia rejiaun nee tomak, laos finansia parsial buat ruma, laos ba funsionariu deit, maibe ba mestre sira, mediku sira nomos finansia atividade ba governu tomak,” dehan nia.

Nia akresenta, orsamentu ba RAEOA tinan 2026, maior parte atu finansia infraestrutura baziku, inklui mos ba asuntu ekonomia, liga ho parte partisipasaun komunidade ba ekonomia mikro pequenas industria, atu nunee garantia inkluzaun partisipasaun ativu iha zona ekonomia espesial no povu nuudar autor prinsipal ba modelu dezenvolvimentu ekonomia Oecusse ninian.

Aleinde serbisu instituisaun baze determinante ba iha instituisaun dinamizadora no kapitalizadora ba iha dezenvolvimentu RAEOA no ZEEDOA nee rasik, rekursu umanu importante iha neeba, funsionamentu instituisaun, merenda escolar no apoiu selu-seluk iha sosiedade sivil ninian, atu nunee povu bele dignu, partisipa nomos iha papel ativu iha dezenvolvimentu foun Oecusse ba oin.

Jornalista: Joseph Koa
Editor: Joseph Koa

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *