AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão halao vizita akompanha husi Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu ho Koordenador Zona Ekonomia Espesial ba Dezenvolvimentu Oecusse-Ambeno (RAEOA), Hercolanu de Sousa iha Hospital Referal Oecusse (HRO), simu direitamente husi Diretora Rejional Saude, Merita Marques Lafu ho Diretor HRO, Manuel da Cunha ho estrutura. Iha vizita nee, PM Xanana konversa ho pasiente sira, hodi fo motivasaun ba sira atu rekupera sira nia saude ho lalais.
PM Xanana ba jornalista sira hafoin vizita HRO katak, nia mai observa progresu serbisu neebe maka lao iha HRO, liu-liu haree rasik ho matan kondisaun atual neebe maka lao dadaun iha setor saude, nomos progresu serbisu infraestrutura iha HRO hodi fo atendementu saude ba povu Oecusse.
“Hau ohin mai iha nee, laos hau mesak maibe hamutuk ho ekipa ministerial sira husi Ministru Administrasaun Estatal (MAE) Tomas do Rosario Cabral, Ministru Planeamentu Investimentu estratejiku (MPIE), Gastão de Sousa, no Ministra Finansas, hodi observa direitamente serbisu neebe lao iha Oecusse, tuir loos ami mai ho Ministra Saude hodi haree serbisu Saude iha Oecusse nomos ministru sira seluk, maibe iha serbisu balun iha nasional neebe sira tenke halo, tanba nee maka ami resprezenta sira hodi mai haree, depois maka ami informa ba sira,” dehan PM Kay Rala Xanana Gusmão ba STL iha resintu HRO Santa Rosa Sidade Oecusse, Kinta (22/01/2026).
Iha biban nee, Diretora Rejional Saude, Merita Marques Lafu agradese ba Xefe Governu neebe maka ohin vizita HRO hodi haree direitamente kondisaun atual neebe maka dadaun lao iha hospital Oecusse.
“Ami agradese ba PM Xanana neebe ohin vizita ami iha HRO, tanba dadaun problema neebe ami hasoru maka nee, ita iha ona konstrusaun ba salun Centru Izolamentu (IC) maibe sedauk funsiona tanba HRO sei falta rekursu Umanu, tinan ida nee atu halo rekrutamentu maibe laiha dalan tanba la iha orsamentu neebe preve iha Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026, la sufisiente atu halo rekrutamentu tan ba funsionariu Saude iha RAEOA tomak, maibe ami espera katak tempu badak bele hetan ona solusaun,” dehan Diretora Rerional Saude, Merita Marques Lafu.
Iha biban nee, nia informa katak, HRO iha ona mos konstrusaun iha areador koridor emerjensia ba fali IC nomos husi parte maternidade ba IC, ida nee importante tanba ita atu muda pasiente husi area seluk, presiza koridor atu satan pasiente iha tempu udan nomos loron manas, maibe ninia konstrusaun maka seidauk iha.
“Ohin ami mos informa ona ba PM Xanana kona ba Klinika Kurasaun, hanesan parte investimentu no estratejiku iha area saude nian iha RAEOA, tanba nee bainhira PA-RAEOA assume knaar nee iha fulan Setembru 2025, hau hatoo ona pedidu nee ba PA-RAEOA, nunee ho prezensa PM mai vizita Oecusse, informa ba Xefe Governu atu reve hikas, tanba klinika Kurasaun neebe finaliza konstrusaun iha tinan 2017, ate ohin loron sedauk funsiona ho diak,” dehan nia.
Nia haktuir tan katak atu funsiona Klinika Kurasaun nee, despaixu nee hasai ona husi PA-RAEOA katak, halo grupu trabalhu teknika ida hodi bele halo konsultasaun ho parte ministerial, iha Ministeriu Saude no seluk-seluk tan, parseiru dezenvolvimentu sira bele apoiu nomos prepara planu estratejiku ba nia detalhus implementasaun, ba saude tersiera nian nee. Dadauk halo prioridade, ba saude Secundaria ho tersiera nian nee.
“Kona ba saude Primaria, foin lalais PM Xanana Vizita komunidade Nun Ana, Aldeia Bausiu, Suku Nipane nomos suku seluk, ami mos rekonhese katak falta partera nomos pesoal saude iha area rurais neeba, tanba Nun Ana nee, fatin dook, izoladu tebes duni, realidade Governu liu husi Departementu Institutu Jestaun Ekipamentus (IGE), iha Diretor Rejional Infraestrutura nia okos, normaliza Estrada kotu iha Sikone, maibe hafoin ita liu, Estrada nee kotu kedan, ida nee maka difikulta ita atu haruka pesoal saude sira neeba, tanba presiza mobiliza mos ho aimoruk no haree mos sira nia fatin tratamentu saude no sira nia hela fatin iha neeba,” dehan nia.
Nia haktuir tan katak, fasilidade saude neebe maka oras nee dadauk iha neeba maka Postu Siska nomos Autriks, neebe kada fulan husi sentru saude, bele ba halo tratamentu saude iha neeba. Iha ona pesoal saude ida atu koloka ba neeba maibe oras nee tempu udan, dalan kotu neebe sedauk aloka pesoal saude ida atu ba neeba.
“Espera dalan kotu iha Sikone, bele hadia lalais atu nunee bele koloka pesoal saude ba iha neeba, tanba presiza mos haree armanajementu ba mediku ho hela fatin iha neeba, tenke iha atu fo tratamentu saude ba povu iha neeba,” dehan nia.
Nia akresenta, mudansa klimatika neebe iha, oras nee dadaun udan no anin, tanba nee moras aas iha Oecusse maka Infeksaun respiratoriu altu, moras Dengue oras nee dadaun iha ona kazu 6 laos grave no Diaria, iha mos moras diabetes nomos tensaun alta, kada loron sempre iha kazu sira nee no ba tratamentu saude.
Total funsionariu saude iha Oecusse tomak hamutuk ho salariu annual nee hamutuk 406 funsionariu. Iha mos apoiu husi parseiru sira husi Ministeriu Saude, Misaun Lepra, Global fun, tanba nee total pesoal neebe maka halao serbisu iha Oecusse kuaze 520 ital.
PM Xanana Husu Atoni Oan Hamutuk Lori Povu Ba Moris Diak
Antes Primeiru Ministru (PM), Fila ba Dili, iha ninia vizita ikus ba Hospital Referal Oecusse, Kinta (22/01/2026), husu ba Atoni oan hotu atu serbisu hamutuk lori povu nasaun nee ba moris diak, liu-liu iha Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA).
“Hau kontinua enkoraza atoni oan sira, liu-liu Autoridade RAEOA, tenke servisu hamutuk ho autoridade lokal sira, tun ba populasaun nia leet hodi haree, observa no rona preokupasaun atu ikus mai bele halo planu didiak ba area prioridade sira neebe lori moris diak ba povu.
Primeiru-Ministru koalia repete bebeik lia-fuan nee tanba populasaun iha area rural seidauk sente ukun an ho realidade neebe sira enfrenta maka seidauk asesu ba estrada diak, saude no seluk tan.
Iha biban nee, PM fo hanoin mos ba autoridade sira, atu labele laran taridu ho avaliasaun neebe mai husi Governu sentral, tanba ho avaliasaun sira nee mak bele hadia buat neebe presiza hadia no buat neebe sei falta.
“Sei serbisu sentraliza deit iha nasional no komunidade kontinua halerik ba bee mos, Estrada, eletrisidade, saude. Ho avaliasaun sira nee, imi labele sente imi nia aan katak, imi mak sala hela deit, maibe ekipa nee mai, ajuda atu muda mentalidade, ajuda fo hatene katak, ita atu lao ba oin, haree ba kotuk, buat neebe sala, ita tenke kurizi hodi hadia, tanba ita ukun aan ona besik tinan 24 ona,” dehan PM Xanana.
IX Governu Konstitusional liu husi PM, Kay Rala Xanana Gusmão fo orientasaun ba ekipa lidera husi Ministru Administrasaun Estatal (MAE), Tomas do Rosario Cabral, Ministra Finansas (MF), Santina Cardoso no Ministru Planeamentu no Investimentu Estratejiku (MPIE), Gastão de Sousa hamutuk ho Komisaun Funsaun Publika (KFP) halo avaliasaun ba kondisaun minima instituisaun publiku sira iha RAEOA.
Ekipa avaliador nee iha 3, atu halo avaliasaun ba parte Rekursu Umanu no Finansas, Infraestrutura no Boa Governasaun.
Ekipa hahu halo avaliasaun hahu husi loron 19 too 22 fulan Janeiru 2025 involve direta PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu, Koordenador Zona Ekonomika Espesial Dezenvolvimentu Oecusse Ambeno (ZEEDOA), Hercolanu de Sousa, funsionariu tomak inklui autoridade lokal husi suku 20 iha Oecusse.
(jos)







