DILI, STLTIMORLESTE.com – Polísia Nasionál Timor Leste (PNTL) komemora Loron Internasionál Feto ho tema “Hamutuk ita bele hametin igualdade jéneru, koletivamente ita hotu bele fó no simu”, iha salaun Maubai 03 Marsu, Komoro.
Eventu nee sei sai hanesan okaziaun importante ida atu selebra feto sira-nia realizasaun, promove igualdade jéneru, no reafirma kompromisu hamutuk ba inkluzividade no respeitu ba malu iha sosiedade no instituisaun sira.
Komandante Komandu Pesoal Formasaun Superintendente, Xefe Polísia Arquimino Ramos, hateten, ohin halibur malu iha nee atu komemora loron feto internasionál Tanba papel PNTL nian iha instituisaun PNTL no fortalese konfiansa komunidade ba polisia femenina sira.
“Papel femenina iha instituisaun PNTL nee hotu-hotu halo knaar hanesan, mantein orden públika garante lei sira, garante seguransa, prevensaun konflitu no krime sira iha komunidade. Entaun Polísia feto mos hola parte iha OPS, balu iha komandante munisípiu no balu iha komandante eskudra sira mantein orden publiku,” Komandante Komando Pesoal Formasaun Superintendente, Xefe Polísia Arquimino Ramos, ba jornalista sira liu iha Salaun CCLN Komoro, Dili, Segunda (09/03/2026).
Nia informa, polisia feto sira ajuda nia maluk sira liu-liu iha Unidade Polisia Fronteira (UPF) sira halo knaar ida nee oinsa mak ajuda maluk feto sira-neebe sai hanesan vítima ba kazu sira. Aleinde nee nia dehan polísia femenina mos halo knaar investigasaun buka prova no ajuda vítima sira hodi hetan diretu tuir lei.
“Polísia feto sira mos partisia iha formasaun hanesan ho polísia mane sira laiha diskriminasaun. Polísia feto sira baibain halo kaptura ema halo seguransa ba orden publika no operasaun espesiál sira no kursu administrasaun, operasionál no investigasaun hotu-hotu partisipa. Entaun haree hosi nee, igualidade iha Polísia no militár nee oinsa mak atu kompete kareira no halo papel Polísia tantu feto ka mane halo servisu hanesan. Diretu ba prosesu disipilinar no diretu promosaun no mós diretu atu hetan kondekorasaun no lobour sira hanesan,” nia esplika.
Iha fatin hanesan, Responsavel Officer ba Timor Leste Police Development Program (TLPDP), Darren Skinned, dehan TLPDP sente orgulhu halo parseria ho Polísia Nasionál Timor Lorosa’e (PNTL) hodi selebra Loron Internasionál Feto iha polísia.
Tanba nee, Darren dehan mak PNTL presiza mellora no promove liután servisu feto iha área seguransa nian iha PNTL.
“Tanba sa mak ita foka no mellora liután prestasaun no inkluzaun feto sira-nia iha aplikasaun. Tanba iha peskiza hatudu katak sira neebe iha aplikasaun lei nee sira uza forsa ne’ebé mínimu. feto sira reforsa liután persepsaun no fiar liutan hosi komunidade nian. Neebe inkluzaun feto nian iha servisu fatin liu-liu feto no labarik feto sei hasae signifikamente ita-nia bien-estar empregadu nian,” nia deklara.
Tuir nia katak konaba feto halo servisu iha komunidade. Tanba tuir estatestika hatudu mai katak iha 5% deit feto envolve iha Governu lokál, feto 20% mak iha Governu, feto 35% nee iha Parlamentu Nasional. Ida nee hatudu katak lider no Governu sira nee mak iha nasaun sira nee haree mak importansia hosi envolvimentu feto.
“Ita haree fila-fali ba reprezentante feto nian iha PNTL, ita haree nia istória seidauk di’ak tebes tanba iha neeba iha deit 15% feto iha PNTL. Tuir ami-nia observasaun katak feto servisu kapas tebes maibe haree katak sira iha postu superiór ita haree feto nia partisipasaun iha postu nee seidauk másimu. Ida ne’e importante mai ita tanba polísia tenke refleta forsa ba komunidade mak ita servi ba. entaun presiza envolve feto iha área no nivel iha setór hotu-hotu,” nia informa.
Tanba nia dehan feto nia lideransa ajuda bele dezafia liután norma jéneru nian tanba ema lakohi sai feto neebe ladun iha kompente.
“Ita hakarak feto imprtante no sai ezemplár ida, liu-liu feto neebe mak fardadu tanba ita labele sai buat ida-neebe ita rasik labele haree. Tanba feto PNTL halao ona sira-nia papel importante hodi atende ba violénsia bazea ba jeneru. Sira mos servisu iha unidade espesializada sira, inklui envolve komunidade hodi respode ba nesesidade feto no labarik feto nian,” nia koalia.
Nia dehan, tanba liu husi servisu direta ho komunidade sira bele responde direta ba preokupasaun relasiona ho seguransa feto no labarik feto nian neebe la proporsionál. Tanba dala barak liu feto no labarik feto mak sai vítima krime sira.
Ho ida nee, TLPDP komprometidu atu tulun PNTL hodi implementa ninia estratéjia jeneru no kumpre ninia obrigasaun sira nuudar seguransa ba Rezolusaun Konsellu Seguransa ONU kona-ba Feto Pas no Seguransa (UNSCR1325).
“UNSCR1325 importante tanba ida-nee maka rezolusaun dahuluk atu rekoñese nesesidade úniku sira hosi feto sira neebe afetadu husi konflitu no sira nia papél krusiál iha esforsu sira ba pas no seguransa. Ida nee hanesan fundasaun ida ba Feto, Pálas, no seguransa servisu atu asegura feto sira-nia foti desizaun iha nivel hotu-hotu prosesu dame nian, proteje feto no labarik feto sira hosi violénsia bazeia ba jéneru iha konflitu sira, no promove feto sira-nia envolvimentu iha konstrusaun pas no pos-konflitu rekonstrusaun,” Darren tenik.
Nunee ba oin TLPDP kontinu apoiu Gabinete Jéneru PNTL nian liga ba prosesu rekrutamentu PNTL nian, hodi hasae pursentu feto iha PNTL.
“Foin daudaun ami aseita pozisaun ida konaba Komisaun Monitorizasaun no Fiskalizasaun ba prosesu rekrutamentu PNTL nian, Hein katak prosesu ida-nee sei rezulta iha aumentu ba persentajen feto iha PNTL no hakbesik organizasaun nee ba alvu 30% feto,” nia katak.
Iha fatin hanesan, Diretór Jerál Sekretáriu Estadu Igualdade, Armando da Costa, hatutan planu boot iha PNTL nian relasiona planu polítika noigualdade polítika jéneru nian iha PNTL.
“Nasionalmente ita iha dokumentu kona-ba planu asaun nasionál ba feto iha paz no seguransa. neebe lidera husi Ministeriu Interior ba ninia implementasaun. Entaun dokumenut rua ne’e importante relasiona ho servisu seguransa nian,” nia subliña.
Ida-nee importante tanba tuir ODS kata too tinan 2030 Timor-Leste sei sai sosiedade neebe justu ba jéneru neebe fo valor proteje no promove dignidade umana no diretu feto sira-nian. Ida nee hatuur iha planu estratejiku ba too tinan 2030. ho baze ida nee mak kada tinan lima dezenvolve planu espesifiku ba asuntu jéneru ne’e.
Reprezentante Komisaun B Deputada iha Parlamentu Nasionál, Maria Rosa da Câmara “Bisoi” hatete, koalia kona-ba feto nia funsaun iha pasadu no ba futuru. Iha pasado realmente feto laiha diretu hanesan ba asesu inan-aman nia bens ne’ebé maka iha, mane sira mak iha diretu atu hetan inan-aman nia bens.
Bisoi haktuir, iha portuges nia tempu feto sira barak mak hetan analfabetu no oan mane mak iha futuru pertense sasan iha uma, no oan feto depoiz hola mane sei depende ba mane nia bens tanba ida nee mak feto barak mak hetan analfabetu.
“Polisia Nasional Timor-leste feto envolve numeru boot hanesan mos FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL). Feto kuandu halerik ba nia sasan nia laen baku nia familia diskrimina no hatoo keixa PNTL sira defende kedas tanba nee halo knaar diak nafatin hodi asegura situasaun sira ba feto nia diretu iha orezente no futuru,” nia afirma.
(jen)







