DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Parlamentu Nasional (PPN), Maria Fernanda Lay hatete, nia seidauk koalia atu halo revizaun ba Konstituisaun Republika Demokratika Timor Leste (K-RDTL), maibe halo deit seminariu ba revizaun.
Prezidente Parlamentu Nasional (PPN), Maria Fernanda Lay hatoo kestaun nee ba jornalista sira bainhira remata halo enkontru ho Prezidente Republika Jose Ramos Horta iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairo Pite, Kuarta lokraik (07/01/2026).
“Hau seidauk koalia revizaun ba konstituisaun, seminariu ba revizaun klaru katak ita sei rekolha hanesan hau hatoo iha seminariu ida liu ba ita sei presiza halo tan seminariu, tanba balun koalia ba publiku hanesan atu halo ona revizaun,” dehan Prezidente Parlamentu.
PPN hatete, balun koalia ba iha publiku hanesan agora daudaun atu halo ona revizaun ba Konstituisaun Republika Demokratika Timor Leste, maibe tuir Prezidente Parlamentu katak seidauk halo revizaun maibe foin halo seminariu deit, laos halo ona agora.
“Seidauk, premature para ita hanoin porke tuir ita nia painel sira koalia ita nia konstituisaun la sala interpretasaun iha artigu balun mak sala, ba sira neebe ke presiza hadia talves artigu balun mais ida nee mos tenke iha komisaun ida para haree prosesu sei premature inisiu liu,” dehan Prezidente Parlamentu.
Seminariu bainhira mak Parlamentu Nasional realiza tan, hatan ba kestaun nee Prezidente Parlamentu Nasional dehan hein deit, bainhira realiza Prezidente Parlamentu sei bolu mos jornalista atu asiste koalia.
Aleinde serbisu parlamentu ba tinan 2026 karik sei foku mos ba lei sira? Hatan ba ida nee Prezidente Parlamentu dehan, iha, inklui rejimentu parlamentu ke tempu too ona atu halo revizaun iha lei lubuk ida ligadu ho ASEAN, ligadu ho organizasaun mundial do komersiu ke halo lei sira nee iha parlamentu maibe PPN la dekor, tanba nee jornalista sira ba parlamentu mak husu iha neeba.
Iha sorin seluk, Eis Komandante F-FDTL Tenente Jeneral Reformado Lere Anan Timur hatete, tempu ona muda Konstituisaun Republika Demokratika Timor Leste, maibe muda hamosu ditadura sei la dura, no ida nee nega ona ema atus ba atus neebe mate iha funu laran nia sakrifiu.
Tenente Jeneral Reformado Lere Anan Timur dehan, kuandu hatama ditadura iha Timor, signifika nega ema atus ba atus neebe mate, maibe muda K-RDTL balun deit nee sistema ida laos sai ditadura, tanba nee muda konstituisaun laos atu muda total.
Jeneral Reformado lere Anan Timur hatete, atu muda sistema husi Semi Prezidensial ba Prezidensial nee sistema ukun, tanba iha nasaun barak opta sistema prezidensial no nasaun barak mos opta semi prezidensial.
“Ba ita too ona tempu ka la.too tempu nee, hau hanoin katak nee sistema depende tuir kondisoens, tuir situasaun rai laran nia, porke konstituisaun too ona tempu atu muda, laos muda total laiha maibe halo mudansa balun iha konstituisaun nia laran, iha konstituisaun hatete katak ita nia sistema semi prezidensial bele muda ba prezidensial, balun dehan katak orsida prezidensial nee mosu fali ditadura, buat sira nee hotu hau dehan nasaun demokratika nee o halo ditadura halo dala oinsa mos o nia ditadura nee la dura, tanba ukun nee laos ema ida ema rua nia liman maibe ukun iha povu nia liman tanba nasaun demokrasia,” dehan Jeneral Reformado.
Eis Komandante F-FDTL dehan, ukun nee povu mak hili no sira neebe ukun reprezenta povu, tanba nee se mak uza ditadura la dura, ezemplu pensaun vitalisia universitariu sira haklalak Prezidente Parlamentu no deputadu sira foti liman no sira agora ezije fali PTR, tanba nee mak atu muda ka la muda depende ba lei, laos naran naran tanba presaun muda.
Se dehan muda sistema semi Prezidensial ba Prezidensial uza fali ditadura, ida nee nega ona eroi sira atus ba atus neebe mate ba rai nee.
“Kuandu hatama ditadura iha Timor, signifika ita nega ema atus ba atus neebe mate, faluk sira neebe ohin loron sei terus oan kiak sira neebe sei ho mata been hanoin nia aman sira, maibe nee sistema ida laos sai ditadura, tanba nee muda konstituisaun laos atu muda total,” dehan Lere.
Nia hatete, muda konstituisaun laos muda total ezemplu hino Nasional labele muda, bandeira labele muda no atividade 28 Novembru labele muda, 20 Agostu labele muda, no lingua sira nee bele muda maibe laos muda atu hamosu ditadura.
Nia haktuir tan katak, se hotu-hotu vota afavor hotu bele pasa, maibe barak vota kontra nee mos labele pasa atu muda, maibe dehan muda ba fali ditadura, Lere rasik la fiar sei mosu ditadura.
“Hau aseita muda, labele dehan muda hamosu fali ditadura, ida nee mak hau la simu, anaunser aban bainrua mate hotu jerasaun foun keta iha hanoin seluk karik, haluha tiha ami nia terus susar no haluha ona sira neebe mate nia raan no mate mak tau fali ditadura hanesan Soharto, nia dadur ema oho ema tuir nia hakarak,” katak nia.
Nia hatete, apoiu atu muda konstituisaun husi Semi Prezidensial ba Prezidensial ka mantein nia prontu tuir hotu, tanba iha neeba la hamosu buat ida, se haree Semi Prezidensial la diak bele ba Prezidensial, maibe labele tauk ba ditadura.
Jornalista: Emerenciana Pinto
