AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Sekretariu Estadu Kooperativa (SECoop), Arsenio Pereira Pires hamutuk ho Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), ofisialmente halao lansamentu ba Grupu Kooperativa Habokur Karau iha Oecusse, Aldeia Oebaha, Suku Bobometo, Postu Administrativu Oesilo, RAEOA.
Serimonia lansamentu nee Hahu ho bidu no Tara tais ba Sekretáriu Estadu Kooperativa Arsenio Pereira Pires ho PA-RAEOA no estrutura SECoop neebe akompanha husi Xefe Gabinete, Assesor Juridiku no Asesor Apoiu Tekniku SECoop ho Diretor Jeral RAEOA, reprezentante Diretor Rejional Agrikultura, Jestor Postu Administrativu Oesilo inklui lideransa komunitariu sira.
Sekretariu Estadu Kooperativa, Arsenio Pereira Pires hafoin halao serimonia lansamentu habokur karau iha Aldeia Oebaha, Suku Bobometo, Postu Administrativu Oesilo RAEOA, ba STL, Kuarta (24/09/2025) katak, nia halao programa lubuk ida hahu husi Munisipiu Bobonaro, Postu Administrativu Maliana no iha Oecusse, iha Postu Administrativu Pantemakassar no Oesilo liu-liu iha Suku Costa no Suku Bobometo.
“Hau nia prezensa iha RAEOA, iha atividades lubuk ida, desde horseik loron Tersa, (23/09/2025), hau mai husi Maliana mak mai liu, maibe hau nia Xefe Gabinete SECoop maka horseik partisipa iha atividades neebe maka parseiru sira halao, liu-liu ba parlamentu foinsae sira halao sira nia atividade neebe ami apoiu. Ohin dader ami halao atividades lansamentu ba grupo kooperativa habokur karau iha Samoro, Aldeia Sanane, Suku Costa, Postu Administrativu Pantemakassar Oecusse, ita nia inan aman sira neebe maka halao atividades ekonomikas liu husi hakiak animal hanesan karau, neebe maka SECoop fo apoiu uitoan ba sira atu hasae sira nia kresimentu ekonomia familiar,” dehan nia.
Ohin lokraik nee kontinua halao lansamentu apoiu grupo kooperativa habokur karau iha Aldeia Oebaha neebe apoiu fundus uitoan husi SECoop hodi sosa karau atu hakiak karau, apoiu ida nee laos para deit ona iha nee, SECoop sei koopera ho Autoridade RAEOA, oinsa melhora diak liu tan, liu-liu kona ba fatin hakiak karau, karau nia hahan, nunee liu husi hakiak karau ba grupo nee hodi hadia sira nia ekonomia familiar sira.
“Aban ita husi SECoop sei asina memorandum of Understanding (MoU) ho Prezidente Autoridade RAEOA, atu fahe knaar liu-liu iha setor ekonomik, oinsa husi SECoop fasilita said aba Autoridade RAEOA, nunee buat nee labele overleaping, maibe ita halo akordu nee para ita nia komunidade sira bele konsente katak dezenvolvimentu ekonomia maka ida nee, atraves liu husi governu sentral nomos RAEOA ninian,” dehan nia.
Responde konaba orsamentu neebe SECoop apoiu ba grupo sira iha Teritoriu Timor Leste (TL) laran tomak iha tinan 2025 katak, orsamentu iha Milhoens US$ 1.8 ba munisipiu tomak inklui RAEOA, kada grupo ho ninia montante orsamentu la hanesan, depende ba proposta neebe sira haruka ba SECoop hodi hetan apoiu orsamentu.
“Pedidu neebe grupo kooperativa sira indika ba SECoop, iha ekipa husi SECoop maka halo verifika no halo avaliasaun, sira rekomenda maka ita aprova hodi selebra ninia kontratu, tanba nee maka funsionariu SECoop destakadu iha Munisipiu tomak inklui RAEOA, sira nia salariu nomos sira nia transporte, mai husi orsamentu SECoop nian. Hau hanoin, tinan oin, ita sei serbisu hamutuk ho Autoridade Munisipal sira inklui RAEOA nian, para depois buat balun bele submete ba iha municipal ho RAEOA, tanba ita atu servi ita nia inan aman sira, ita labele iha fatin ida deit iha kantor, maibe ita tenke mai iha komunidade sira iha area rurais, para ita bele hatene moris komunidade nee oinsa, para ita bele muda komunidade nia nesesidade moris nee,” dehan nia.
Iha oportunidade hanesan, Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu dehan, SECoop halo nee, rasionaliza ona politika Autoridade RAEOA no orientasaun atu reorganiza fila fali serbisu administrasaun publiku no resionaliza serbisu desentralizasaun administrativa mai hakbesik liu povu iha area remotas.
“Foin lalais nee maluk Oecusse oan balu dehan hau mai Oecusse, hasai ema hotu-hotu ida nee laloos, ami dehan desmantela unidades serbisu desnesesaria neebe ke halo RAEOA nee iha sentral nee bokur, neebe ke serbisu barak liu nee tenke iha area remotas. Hau ladehan katak ami foti fali SECoop nia knaar, tanba nee tekniku, maibe presiza autoridade akompanhia. Ita nia povu kuandu loron-loron ita akompanhia nee, komunidade sira sente katak, hau nia governu preokupa duni atu hau bele moris diak, entaun dala ruma remobilizasaun ba rekursu potensia neebe ke iha ona, atu aloka liu husi Kooperativas, nunee SOP neebe SECoop estabelese liu husi institusional baze ekonomia iha SECoop bele lao tuir nafatin.
Nia dehan, SECoop halao programa nee, parte ida investimentu iha setor ekonomia povu area remotas, agora autoridade aumenta deit re-institusionaliza atu fo forsa liu tan ba grupo sira nee atu aumenta.
“Iha kestaun tekniku ami sei apoiu, ohin hau koalia ho serbisu Rejional Agrikultura, atu mai ajuda lalais, nunee bele kompleta aspeitus bazikas nunee, investimentu neebe hahu ona, bele tama ona iha ideal nunee ninia output nee, bele fornese ba merkadu. Ita hakarak loron ida, programa neebe SECoop halo nee, bele fo kuantidade no kualidade ida ba ita nia merkadu, tanba nee ita sei introdus agrikultura familiar, introdus agrikultura organiku neebe uluk hau hanesan Sekretariu Rejional Agrikultura halo ona, agora hau la mesa maibe sekretariu Rejioanl Agrikultura la mesak tanba SECoop iha Oecusse oan, ita kompleta ona atu halao serbisu. Ida nee maka trajektoria ho vizaun ida neebe ke ita hakarak atinji merkadu no baze instituisaun ekonomiku ba Zona ekonomia Oecusse-Ambeno maka SECoop harii dadaun ona, ” dehan nia.
Nia dehan, serbisu tekniku pequariu Oecusse tenke mobiliza malu ona ba besik ho komunidade sira iha area remotas tanba serbisu nee, presiza lalais, atu orienta povu ba merkadu.
Nunee mos, Xefe Grupo Kooperativa habokur karau Oebaha, Jose Loca agradese ba SECoop tanba sira nia proposta neebe haruka ba la too tinan, konsege hetan fundus US$ 5000, konsege sosa ona karau hamutuk 25 kavesa.
“Ami nia grupu nee hamutuk ema nain 30 ho estrutura, hau mak sume knaar Xefe Grupo, hau nia Visi Grupo maka Jose da Cruz Tani, Sekretaria, Lucas Kene, Tezoreira, Adelina D. F. Nine, ho membru hamutuk 26,” dehan nia.
Iha biban nee, nia husu mos ba PA-RAEOA ho SECoop atu kontinua tau matan ba grupo nee, tanba dadaun nee karau halo deit sira nia Baraka ho tali tahan, sei bele moderniza atu nunee grupo nee sente la mesak ba dezenvolvimentu ekonomia TL liu husi setor kooperativa.
Jornalista: Joseph Koa
Editor: Joseph Koa







