DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu (TR) iha loron Kinta (31/07/2025) hasai ona desizaun hodi deside inkonstitusional ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu (OJ), neebe antes nee hatama husi bankada balu iha Parlamentu Nasional ba iha TR atu halo fiskalizasaun abstrata sobre alterasaun lei refere.
TR konsidera katak, alterasaun ba lei Organizasaun Judisiariu iha artigu 2 labele aplika, tanba konsidera inkonstitusional. Nunee, inkonstitusional signifika la tuir konstituisaun no ilegal.
Desizaun Tribunal Rekursu deklara, inkonstitusional no komprimentu obrigatoriu signifika katak, husi Prezidente Republika, Governu no mos Parlamentu Nasional, inklui Tribunal no Juiz sira tenke hakruk hotu ba desizaun neebe sai.
TR deklara inkonstitusional ba artigu 2 lei numeru 4/2025, 28 fulan Abril, segunda alterasaun lei numeru 25/2021 loron 2 fulan Dezembru, husi lei Organizasaun Judisiariu.
Juiz husi Plenariu TR neebe deside mak hanesan Juiz Duarte Tilman Soares, Jacinta Corea da Costa, Antonio Helder do Carmo.
Tuir Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona katak, Juiz sira nia servisu ita labele interven.
“Juiz sira nia servisu ita labele interven, Juiz sira servisu independente, no PTR la iha konhesimentu tanba la hetan notifikasaun,” dehan PTR.
Nia hatutan, tuir regra notifika ema sira neebe hatama pedidu nee, no husi Parlamentu Nasional mak halo lei, se dehan lei inkonstitusional ida nee husu ba iha Parlamentu Nasional.
Dehan tan, fiskalizasaun nee atu haree Parlamentu Nasional sira halo lei nee, tuir lei haruka ka lae, sira halo lei nee iha kompetensia ka lae.
Aleinde nee, Provedor Virgilio da Silva Guterres dehan, desizaun Tribunal nian aas liu.
“Kona-ba lei judisiariu hau seidauk simu notifikasaun husi Tribunal Rekursu hodi fo komentariu klaru kona-ba ida nee, maibe buat neebe hau atu enkoraja publiku no Estadu mak desizaun Tribunal nian desizaun ida neebe aas liu,” dehan Provedor.
Nia hatutan, desizaun Tribunal nian atu tuir ita nia hakarak ka la tuir ita nia hakarak, ita hotu tenke hakruk ba desizaun Tribunal nian.
Esplika tan, desizaun Tribunal nian sai hanesan jurusprudensia, atu halo desizaun ba buat seluk.
Hatan kona-ba desizaun nee bele implika ba servisu PTR nian ka lae, nia parte dehan se desizaun nee kona-ba Prezidente Tribunal Rekursu nian, iha serteja katak iha implikasaun. No implikasaun nee bele diak no bele la diak, tanba se prosesu neebe lao dehan Inkonstitusional sei iha implikasaun.
Konsidera, iha demokrasia desizaun Tribunal nian aas liu, se ita la halo tuir ita la fo edukasaun sivika ida neebe diak ba ita nia povu no publiku kona-ba demokrasia.
Antes nee, iha loron 08/05/2025 Bankada FRETILIN no PLP hatama pedidu ba iha TR hodi husu TR halo fiskalizasaun abstrata ba segunda alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, neebe fo kompetensia ba Prezidente da Republika hodi nomeia Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona.
“Ohin Bankada FRETILIN no Bankada PLP aprezenta pedidu ida ba Tribunal Rekursu, kona-ba lei numeru 04/2025 neebe foin lalais Parlamentu aprova Prezidente Republika promulga,” dehan Deputadu Joaquim dos Santos.
Nia hatutan, iha artigu 76 alinha A neebe iha artigu nee fo kompetensia ba PR atu nomeia PTR foun, konsidera norma nee viola konstituisaun tanba nee maka, husu ba iha TR halao nia knar hanesan Supremu Tribunal, atu julga norma nee, tanba tuir sira nia hanoin viola konstituisaun, no espera Tribunal sei julga tuir sira nia pedidu. No husu Tribunal atu halo fiskalizasaun abstrata.
Iha fatin hanesan, Deputadu David Dias Ximenes dehan, sira ba iha TR hodi aprezenta fiskalizasaun abstrata.
“Ami mai aprezenta fiskalizasaun abstrata nee laos keixa, ida nee prosedimentu legal ida neebe ami aprezenta,” dehan David.
Nia hatutan, kuandu fiskalizasaun abstrata no fiskalizasaun preventiva nee husu ba iha Tribunal atu hare took, iha inkonstitusionalidade ka lae.
Afirma, fiskalizasaun preventiva Prezidente Republika mak halo, hanesan Deputadu husu ba iha Tribunal atu haree kona-ba fiskalizasaun abstrata nee.
(ter)
