DILI, STLTIMORLESTE.com – Konsidera trafiku umanu sai hanesan problema internasional, tanba nee buka medida liu husi planu sira atu halo prevensaun.
Tuir Ministru Justisa Sergio Hornai katak, trafiku umanu sai hanesan ajenda internasional, sai hanesan problema internasional, laos halo izolamentu iha nivel nasional deit, trafiku umanu nuudar problema mundial, problema nasaun barak nian neebe eziste mos iha Timor Leste.
“Tanba razaun prinsipal ita Estadu parte ba iha Trafiku Umanu nee, tanba nee ita halo hela ezersisiu buka medida sira ba prevensaun buka oinsa mak atu halo kampanha deseminasaun, hodi sensibiliza sidadaun sira atu hatene kona-ba perigu vantajen no desvantajen husi trafiku umanu nee rasik,” dehan Ministru Justisa ba jornalista sira iha Kaikoli, Kuarta nee (30/07/2025).
Nia hatutan, sei lori konsekuensia boot ema ruma sujeita iha neeba, labarik sira neebe minoridade no sira neebe iha produtividade atu orienta ba iha dezenvolvimemtu sira nia kapasidade, sira nia talentu sira nia kbiit ba buat neebe pozitivu sira bele tama ba iha neeba.
Esplika, orientasaun ba iha planu estratejiku planu nasional trafiku umanu nian, no agradese ba parte hotu liu-liu Komisaun Trafiku Umanu no mos ba iha ajensia internasional sira neebe halo parseria ho Timoroan sira, atu hakbit liu tan ezistensia Komisaun Trafiku Umanu nian.
Ministru Justisa dehan, espera ho loron komemorasaun ba trafiku umanu nian, Timor Leste presiza halao avaliasaun klean husi tinan lima ba kotuk, no husi ezersisiu sira halo tiha ona, oinsa medida kona-ba kombate trafiku umanu. Husi planu nee atu hatudu ba mundu no sosiedade katak, Timor Leste hatudu nia vontade boot atu halo kombate ba aktu sira neebe sei relasaun ho trafiku umanu nian.
Governante akresenta, ita lakohi foin sae sira sujeita ba iha krimi trafiku umanu, tanba nee eziste Komisaun ida liu husi Ministeriu Justisa envolve entidade oin-oin, Prokurador no mos sosiedade sivil, orgaun Polisia Kriminal atu bele buka hamutuk define politika ida ho lo-loos ho medida konkretu ba iha prevensaun sira.
Reforsa, ba oin sei haree iha linha ministerial Instituisaun Estadu hotu bele iha konsentimentu ida katak, trafiku umanu lori perigu ba iha sosiedade, bele mos hamosu ita nia prestijiu perante organizasaun internasional sira, kuandu ita la kaer ho didiak, bele hatudu ita la iha vontade atu halo prevensaun. No krimi nee kuandu aas, ema la iha konfiansa ba ita nia estabilidade em termus seguransa juridiku, no la hatur ordem estadu nian atu fo protesaun ba nia sidadaun sira, tanba ema bele sai no ema bele tama sei sai risku ba iha Timor.
Sergio reforsa, em prinsipiu komisau nee nia ezistensia atu haree kona-ba boa pratika internasionalmente liu husi parseiru sira sei haree saida mak ita sei halo liu hodi bele haree nia mekanizmu sira diak liu. Presiza iha kampanha deseminasaun, medida prevensaun em termus aplikasaun medida sira neebe ho forsa ba iha trafikante sira, atu sira mos bele responsabiliza ba ema sira neebe tenta atu organiza trafikante sira neebe iha ilisitu kriminal liu-liu ba krimi organizadu sira.
Aleinde nee, Vise Ministru Fortalesimentu Instituisional, Paulo Remedios hateten, marka esforsu boot ida tanba lansa ba dahuluk Timor Leste iha ninia Planu Asaun Nasional kontra krimi trafiku umanu ba dahuluk ba periodu (2026-2030).
Nia dehan, loron 30 fulan Julhu laos deit loron ida atu selebra loron kontra trafiku umanu deit, maibe loron ida neebe atu fo hanoin fali mai hotu-hotu ninia dever atu foti asaun liu husi meus prevensaun ba aktu krimi illisitu nee, fanun ita nia kompromisu atu tau matan ba vitima trafiku umanu sira, fanun ita nia hanoin hodi servisu hamutuk iha kombate krimi transnasional nee.
“Ema ida mesak labele halo buat barak, grupu ida mesak labele halo buat barak, maibe so ita hamutuk mak bele kontra grupu krimi organizadu hirak nee halo ema sai atan iha mundu moderna ida nee,” nia afirma.
Paulo Remdios hateten, planu asaun nasional neebe lansa sai hanesan rezultadu husi kolaborasaun fulan hirak neebe naruk entre ministeriu relevante sira, ajente implementador lei sira, sosiedade sivil no parseiru dezenvolvimentu sira.
Reforsa, Planu tinan lima (2026-2030) nee refleta ba governu nia rezolusaun atu laos deit hatan ba trafiku maibe, atu prevene abut husi krime nakukun nee, atu proteje sira neebe iha risku ka sobrevivente sira, no atu kaer arguidu sira lori ba kadeia no tenke hamukit sira ka halo sira kiak husi riku nee hetan husi esplorasaun halo ema sai atan.
Konsidera, prevensaun mak ita nia linha defeza dahuluk no forte liu. No ida nee presiza aprosimasaun sosiedade tomak. Orgulhu ho produtu Planu Asaun Nasional kontra krimi trafiku nee, espera katak tenke hametin kooperasaun inter ministerial, sosiedade sivil no parseiru nasional no internasional sira.
Nia husu ba autoridade seguransa neebe mak iha Komisaun Luta Kontra Trafiku Umanu atu luta kontra trafiku umanu iha Timor Leste, nune harii Timor Leste ida neebe ema hotu hetan protesaun husi esplorasaun, no justisa laos deit promesa maibe konkista iha asaun real.
Nunee mos Diretor Polisia Sientifika Investigasaun Kriminal, Vicente Fernandes e Brito hateten, krimi trafiku umanu nee tuir lei nee PSIK nian.
Nia dehan, iha 2022 no 2023 iha kazu trafiku umanu no halo investigsaun iha kazu trafiku umanu hamutuk 10 no remete ona ba Ministeriu Publiku.
Nia informa, liu husi kooperasaun internasional neebe PSIK no nia parseiru sira International Police (Interpol) konsege lori fila vitima trafiku umanu iha ema nia rai hodi prosede ba investigsaun, maibe buat neebe mak sai dezafiu ba PCIC mak nee presaun ba vitima sira nee, tanba dala ruma estadu laiha kbiit hodi fo protesaun ba vitima nee estraga prosesu investigasaun, tanba vitima fo nia deklarasaun la ho dignu. Tanba la tuir regra prosesual, tanba nia moris hamutuk ho arguidu sira.
Esplika, entaun protessun ba vitima sira ita presiza bele estabelese no dezenvolve fatin ba vitima sira, nune ho planu estratejiku nasional ba trafiku umanu ita bele fortifika pilar ida protesaun da vida ba vitima sira.
Aleinde nee, Primeiru Ministru Xanana Gusmão konsidera katak, krimi Trafiku Umanu kontra direitu moris, tanba nee apela ba foin sae sira atu kuidadu aan no lalika fiar ba ema ruma neebe bosok.
“Hau nia mensajen liu-liu ba foin sae sira, loke neon loke matan buka komprende katak buat nee krimi ida neebe hasoru imi nia direitu kontra imi nia direitu moris nian,” dehan PM.
PM dehan, joven sira kuidadu prepara aan, ita nia rain foin mak hahu tinan 23 ona los duni, kleur tebes ona mos loos, maibe atu lori dezenvolvimentu ba oin la fasil. Neineik ita sei ba beibeik, maibe presiza hanoin klaru vizaun ida neebe diak bainhira kaer Governu no servisu iha Governu, ita bele lao ba oin, se lae ita mak nunee hela deit.
PM reforsa, Governu hasai rezolusaun atu bele evita diak liu elimina kazu Trafiku Humanu husi Timor Leste ba rai seluk.
(ter)
