UPIJIS & NGO Lokal CECEO Vizita Grupu Agrikultor Oesilo – Pasabe ba Turizmu Komunitariu

Xefe Grupu Konservasaun bee matan no ambiente Sia'e, Bairru Tono, Aldeia Haemnanu Suku Abani, Postu Administrativu Pasabe, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), Mateus Elo, esplika ba Koordenador UPIJIS husi Gabinete Prezidente Autoridade RAEOA, Antonio Sequeira ho Diretor NGO Lokal CECEO, Juvenal Faria iha atividades monitorizasaun ba fatin konservasaun bee matan no ambiente, iha Pasabe, Kinta (11/12/2025). (Foto: STL/Joseph Koa)

AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Koordenador ekipa husi Unidade Tekniku ba Promosaun Igualdade Jeneru Inkluzaun Sosial (UPJIS) Antonio Sequeira no Diretor Organizasaun Non Govermentais (NGO) Lokal Centro Edukasaun Civil Enclave Oecusse (CECEO) ho ekipa, halao monitorizasaun no dialogu ba grupu agrikultor toos permanente sira nomos konservasaun bee matan, neebe hetan fundus husi UPIJIS liu husi parseiru CECEO iha Bairru Nibin, Suku Usi Taqueno, Postu Administrativu Oesilo no Suku Abani, Postu Administrativu Pasabe, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA).

“Ohin ami mai akompanha atividades parseiru NGO CECEO, tuir despaisu numeru 5/2024 kona ba Autoridade RAEOA ezekuta fundus suvensaun publikas, liu husi sosiedade Civil, NGO sira, Relijioza sira nomos veteranus sira, atu halao programa dezenvolvimentu governu nian iha RAEOA. Iha tinan nee atu remata, mesmu serbisu nee tarde, tanba nee ami iha obrigasaun atu halo monitorizasaun ba serbisu sira nee iha terenu, atu kontrola orsamentu neebe organizasaun sosiedade sivil sira implementa, bele iha evikas no efisiensia tuir planu neebe iha,” dehan Koordenador Ekipa UPIJIS iha Gabinete Prezidente Autoridade RAEOA ba STL iha Toos permanente inan feto Lusia Saet iha Nibin, Suku Usi Taqueno, Postu Administrativu Oesilo, RAEOA, Kinta (11/12/2025).

Nia haktuir tan katak, fundu sosiedade sivil ida nee, organizasaun barak maka implementa iha fatin seluk, tanba nee husi parte UPIJIS sei relata progresu serbisu sira nee hotu hodi garante akontabilidade.

“Hau sente kontente haree toos permanente neebe durante nee tau matan husi NGO CECEO iha Bairru Nibin, neebe jere husi ita nia inan feto Lusia Saet, hamutuk ho NGO lokal sira tempu kleur ona, toos nee permanente no aplika sistema intenfikasaun tanba sira aplika teknolojia barak, sira bele produs aihan barak no sira iha kapasidade atu bele reziste iha tempu difisil bainhira iha tempu mudansa klimatika neebe ameasa sira, maibe sir abele rejiste, tanba nee NGO CECEO sempre eduka povu atu prepara ai-han iha sira nia toos nee hodi povu sira bele hasoru koalker situasaun saida deit maka akontese,” afirma nia.

Iha oportunidade hanesan, Diretor NGO lokal, CECEO, Juvenal Faria dehan, molok CECEO fasilita toos nain sira liu husi halo toos permanente, sempre halo uluk diskusaun ho toos nain sira, oinsa Mana Lusia Saet ho maluk sira seluk-seluk tan bele iha mehi iha sira nia toos. Mehi nee liu husi dezenha toos permanente, husi kada agrikultor iha sira nia toos.

“Ita halo mentorizasaun nomos halo monitorizasaun, halo akompanhamentu tekniku ba kada agrikultor, iha sira nia toos, depois ita akompanha nafatin sira, maske agrikultor sira barak, kolega Pelaksana Lapangan (PL) CECEO sira halo skedul, oinsa bele halo monitorizasaun ba kada agrikultor sira iha toos permanente nomos toos grupu agrikultor sira no liu husi monitorizasaun maka sai realidade kada familia agrikultor iha toos permanente ho aihan, ai horis produtivu nomos konservasaun meu ambiente ba bee matan sira liu husi kuda ai oan haleo bee matan sira,” dehan nia.

Nia esplika, durante nee halo toos permanente liu husi terasering, tekniku rai kuak Kaibauk no rai kuak hamnasa ida nee serbisu todan maibe too ikus agrikultor sira hamnasa tanba iha rezultadu. Iha nee kee rai kuak atu nunee kolheta udan been iha tempu udan, tekniku sira nee aplika atu rai udan been ba maluk agrikultor sira neebe dezenvolve toos permanente, ida nee agrikultor hotu-hotu neebe maka tau matan husi NGO CECEO, tenke aplika sistema kuda udan been Rezilensia dezastre (RD), sei agrikultor sira la aplika sistema ida nee, signifika nee laos toos permanente.

Nia haktuir tan katak, NGO Lokal CECEO ejiste iha nasaun Timor Leste (TL) iha tinan 2004, iha momentu neeba, NGO nee seidauk iha funding, maibe depois iha tinan 2005, komesa iha funding, depois iha tinan 2008, komesa tun iha baze.

“Iha momentu neeba, ami nia programa dahuluk, fasilita deit Xefe Suku sira, halo sosializasaun kona ba lei inan TL nian, tanba nee momentu neeba tun iha terenu, suku 5 maka sai hanesan area tarjeitu hanesan Suku Malelat, Suku Abani, Suku Usi Taqueno, suku Naimeko no Suku Costa, agora sai suku Foun naran Suku Monemeko,” Afirma Juvenal.

Nia haktuir tan katak, programa saida maka NGO CECEO halao, primeiru kona ba agrikultur, kada uma kain tenke estabelese toos permanente, tanba ida nee sai hanesan save ba agrikultor sira nia moris ba longu prazu tanba iha neeba, toos permanente nee atu bele haburas agrikultor sira nia moris ho aihan plantasaun oi-oin tenke iha toos permanente laran.

“Hau dehan, liu husi toos permanente iha suku 5 nee, komesa hamosu ona rai no impresta osan, agrikultor balun komesa halo kios, balun komesa sosa kareta liu husi Usaha bersama simpan pinjam (UBSP), hanesan meus aprosimasaun ba ita nia inan aman sira iha area tarjeitu, atu nunee sira hatene katak, ita nia osan iha ona grupu agrikultor sira nee, entaun ita labele abandona grupu neebe maka ita estabeles ona too ohin loron,” akresenta Diretor CECEO, Juvenal.

Nia afirma, husi konservasaun meu ambiente nee, oinsa halo konservasaun ba bee matan, iha Oelatfo iha Bairru Nibin, Suku Usi Taqueno Postu Administrativu Oesilo nomos Oel-Siae iha Bairru Tono, Aldeia Haemnanu, Suku Abani, Postu Administrativu Pasabe Oecusse, ida nee hanesan area konservasaun bee matan neebe durante nee NGO lokal CECEO konserva hamutuk bee matan 25.

“Husi area bee matan neebe maka ami konserva, ita mos fasilita ita nia komunidade, oinsa kuda plantasaun neebe ho modelu oi-oin, hanesan ai industria longu prazu hanesan Ai Jati, kafe, advoca, sabraka au peton, ai bamboo nomos plantasaun seluk-seluk tan, tanba husi plantasaun neebe kuda, ohin loron agrikultor sira balun komesa koa ona ai industria nee hodi halo uma, balun faan hodi suporta oan sira ba eskola,” dehan nia.

Alende nee mos motiva komunidade atu hetan aihan neebe nutritivu liu husi prosesamentu aihan neebe sira kolheta iha sira nia toos permanente nee sai aihan nutritivu, ezemplu aifarina, bele produs sai kripik aifarina, kripik hudi no prosesamentu aihan seluk-seluk tan.

“Liu husi atividade neebe CECEO halo, ohin loron ita haree mudansa barak iha ami nia grupu sira hotu-hotu, balun uluk la iha uma permanente, maibe liu husi grupu agrikultor neebe CECEO kria, ohin loron balun bele halo uma liu husi atividades produsaun aihan iha toos permanente neebe sira halo nomos liu husi atividades rai osan no impresta osan neebe estabelese iha sira nia grupu rasik.

Tuir observasaun STL iha atividades monitorizasaun husi UPIJIS ba grupu agrikultor sira neebe NGO Lokal CECEO durante nee fasilita no hetan subvensaun publiku husi UPIJIS, konsege vizita no monitoring toos RD Lusia Saet iha Nibin, Vizita manu luhan Grupu Tamasan 4 Nibin, Vizita area konservasaun Oel Sia’e, Vizita grupu Bisene neebe halo mos toos permanente no rai osan-Impresta osan, Vizita grupu holtikultura Oelbona iha Aldeia Naetuna neebe hetan subensaun osan husi UPJIS neebe aloka liu husi fundu apoiu sosiedade civil NGO CECEO, halo tanki bee permanente atu uza rega modo oi-oin no iha vizita kada grupu agrikultor, halao mos dialogu oinsa rona povu agrikultor sira nia perspektiva ba oin atu haburas ekonomia grupu no familiar liu husi atividades agrikultor sira neebe maka durante nee tau matan husi NGO lokal CECEO hodi kria toos permanente no konserva meu ambiente.*

(koa)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *