DILI, STLTIMORLESTE.com – Komando FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) konklui ona prosesu investigasaun no rezultadu hatudu membru F-FDTL, Reinaldo Ximenes mate tanba suisidiu ka tiru aan ho arma kilat iha Oekusi iha fulan kotuk liu ba.
Hatete Komandante Komponente Naval, Komodoro Higino das Neves ba jornalista sira iha Naval Hera, Segunda (04/08/2025).
Nia esplika, prosesu investigasaun ba membru F-FDTL ne’e remata hotu ona no relatoriu ekipa submete ona ba nia.
“Prosesu investigasaun remata ona, horiseik (24/07) husi justisa entrega ona ba hau para hatoo ba kuartel F-FDTL, maibe tempu horiseik la iha liu, entaun ohin mak atu entrega, mais sei enseramentu ida nee, depois orsida han hotu sira entega mai hau, hau haree diak no haruka sira ba kuartel jeneral,” nia deklara.
Komodoro esklarese katak, rezultadu investigasaun neebe ekipa konklui katak, matebian Reinaldo mate tanba tiru aan, laos deskonfia ema seluk mak oho, maibe nia mate tanba tiru aan.
“Prosesu ida nee laos ita deskonfia ema seluk mak oho, maibe nia mak suisida áan (tiru-aan). Nee duni prosesu nee ita aruma hotu ona no familia matebian nian mos koopera ita ho makaas, tanba saida nia oho aan, nia kauza mos familia hatene hotu ona. Nee duni ema la tau kauza ida,” nia informa.
Nia hatutan, ho matebian Reinaldo nia mate, Neves dehan, ida nee sai esperiensia ba insitituisaun F-FDTL hodi haree didiak, nunee labele akontese tan iha futuru oin.
“Ami mos agora haree ona katak, ida nee sai esperiensia ba ami para ami komandante sira hatene, oinsa futuru iha rekrutamentu haree didiak liu-liu prosesu selesaun sira nee, mediku tenke servisu makaas.
Nia tenik, sira mos tenke investe ba treinu, moral sivika no treinu tatika operasaun sira, nunee bele evita situasaun sira neebe labele akontese tan.
Molok nee, Xefe Eatadu Maior F-FDTL Tenente Jeneral, Domingos Raul Falur Rate Laek hasai ona diretiva ida halo investigasaun klean bá kazu Membru F-FDTL husi Komponente Naval, Reinaldo Ximenes hakotu-vida deskonfia tiru aan ho kilat, neebe akontese iha Oekusi foin lalais nee.
Nia parte sente hakfodak ho publikasaun iha media sosial ho membru F-FDTL nee nia mate.
“Iha momentu akontese nee ami halo reuniaun Estadu Maior Jeneral hela no mensajen tama kedas mai, depois hau mos asustadu bainhira ema ba iha neeba (Oekusi) depois fo sai ba publiku no intervista ruma mosu, entaun halo hau halo diretiva ida para enfase ba ida nee,” nia esplika.
Nia koalia, diretiva neebe mak nia halo hodi bele regulariza komportamentu hotu-hotu ba membru F-FDTL nian nomos media militár nian hodi labele naran halo publikasaun iha media sosial, molok Xefe Estadu Maior F-FDTL hatene uluk, ligadu ba kazu refere.
“Entaun hau halo diretiva ida nee, liu-liu atu kria komisaun ida neebe Komponente Naval mak lidera husi parte hotu-hotu, hanesan justisa nian, saude nian no pesoal sira ba para atu halo investigasaun pronfundu ida para hatene, kauza prinsipal asidente ida hanesan neeba,” nia deklara.
Nunee liu-husi diretiva neebe Xefe Estadu Maior F-FDTL ne’e hasai mos mensiona Inspetor Jeral F-FDTL nian hodi tun ba halo investigasaun klean liu, kona-ba operasaun seguransa kilat sira iha fatin refere, nomos iha postu sira hotu-hotu.
“Hau nia diretiva sira nee hatun tiha ona, hau hein katak, horiseik kedas implementa daudaun ona ligasaun ba ida nee. Too agora nia parte seidauk simu relatoriu investigasaun ofisial ba kazu nee, tanba ekipa investigasaun seidauk konklui sira nia servisu”, nia relata.
Enkuantu, diretiva neebe nia hasai nee mos fo konhesimentu ba iha Xefe Kaza Sivil Prezidente Republika hodi pasa tutan ba Xefe Kaza Militár para fo hatene ba Prezidente Republika José Ramos Horta nuudar mos Komandante Supremu Militar nomos Ministériu Defeza.
Nia mos preokupa ho Membru F-FDTL nee nia medida utiliza arma, tanba tuir Xefe Estadu Maior nee katak, utilizasaun arma tenke tuir nia regra, nunee labele fo risku ba aan.
“Iha regra uza arma nee, nee mak bolu dehan operasaun seguransa, bainhira mak nia hatama lori kilat musan, bainhira mak deskarega regra oinsa, ida nee hanorin hotu. Kona-ba norma ezekusaun permanente nee iha hotu, para loro-loron nee nia atu kumpri saida no komandante kumpri saida iha parte kilat nee iha hotu”, katak nia.
“Mais iha neeba, tuir hau nia analiza konkluzasaun impotetika katak, ida nee suisidiu ida karik, tanba ligadu ba ninia familia, no familia balu uluk oho aan, maibe nee seidauk hatene, depois investigasaun mak bele hatene lo-loos,” nia argumenta.
Tanba nee, nia orienta ona Inspetor Jerál F-FDTL para hola medida preventiva hodi bele hadia no eduka mentalidade membru F-FDTL hodi enfrenta situasaun sivil, nomos prepara para problema neebe akontese ba Reinaldo.
Nia iha hela postu neebe kaer kilat, mais iha neeba mos laos lori sei tun sei sae, se bainhira oras kaer no bainhira mak hatama kilat musan, nee orientadu komando, mais hau la hatene nia kumpri ida nee ka viola ida nee ka halo nusa mak akontese, depois investigasaun mak fo lia-los.
Xefe Estadu rona deit informasaun husi komandante sira, mais seidauk los, investigasaun mak los, dehan karegador laiha laran, bala nia musan mak iha laran. Entaun possivelmente karega tiha operasaun seguransa mak ladun efikas, ladun halo los, ladun profisional.
“Tanba operasaun seguransa hanorin, kuandu deskarega nee o tenke haree o hasae tiha nee o tiru sae ka tiru monu tiha para komprova katak, bala musan laiha laran, mais ida nee dehan karegador laiha laran, kilat deit mak iha, maibe iha nee posivel, depois sira investiga mak hatene,” nia afirma.
Entretantu, Matebian Grumete Reinaldo Ximenes husi Komponente Naval, Unidade Fuzileiros neebe deskonfia tiru aan ho arma M4 iha kuartu laran, iha postu Komponente Navál, iha Bairu Oébau, Suku Costa Sub-rejiaun Pante Makasar iha loron Tersa 10 Junu 2025, haleu tuku 9 dader.
Depois de akontesimentu ida nee parte PNTL asegura kedas fatin no saude fo asisténsia ba matebian, nunee transporta kedas bá iha Mortuariu Hospital Referal Oekusi.
Nunee, iha loron 11 fulan Junhu transporta fali ba iha Postu Naval Oébau, kontinua ba Portu Mahata Oekusi hodi transporta kedas ba iha Roo Berlin Ramelau iha oras 17:00pm hodi transporta matebian mai Dili.
Iha loron 12 fulan Junhu oras 05:00 dadersan nia isin mate too iha Portu Díli, kontinua kedas translada ba iha baze Komponente Naval Hera, hafoin misa requem iha Komponente Naval Hera, kontinua translada ba iha matebian nia rezidensia iha Uma Knua Rata Inawai Postu Administrativu Laga Munisípiu Baukau, hodi halao serimonia tuir kultura hafoin serimonia funebre ikus.
(jen)






