INSS Hametin Fundu Rezerva ba Futuru Traballadór

Prezidente INSS, Zeferino da Costa Bobo. (Foto: STL/Joseph Koa)

DILI, STLTIMORLESTE.com — Jestaun fundu rezerva no kumprimentu obrigasaun kontribuisaun sai hanesan asuntu importante ba sustentabilidade sistema seguransa sosiál iha Timor-Leste.

Institutu Nasionál Seguransa Sosiál (INSS) planeia hametin fiskalizasaun ba entidade empregadór sira, enkuantu Fundu Rezerva Seguransa Sosiál kontinua buka oportunidade investimentu atu asegura retornu finanseiru ba futuru.

Prezidente INSS, Zeferino da Costa Bobo hato’o informasaun hirak-ne’e ba STL hafoin partisipa iha audiénsia ho membru Komisaun C no E Parlamentu Nasionál, iha Tersa (20/10/2026).

Nia esplika katak, iha proposta orsamentu ba tinan 2027, INSS planeia haforsa Departamentu Inspeksaun atu kontrola entidade empregadór sira, liuliu iha setór privadu, ne’ebé seidauk rejista traballadór ka la kumpre obrigasaun kontribuisaun ba seguransa sosiál.

Rejistu no kontribuisaun sai dezafiu

Sistema seguransa sosiál kontributivu depende ba kontribuisaun husi empregadór no traballadór sira. Tanba ne’e, rejistu traballadór no pagamentu kontribuisaun tuir regra sai hanesan elementu importante atu asegura sistema ne’e nia sustentabilidade.

Zeferino da Costa Bobo hateten katak, tuir dadus ne’ebé nia aprezenta, númeru entidade empregadór ne’ebé tama iha sistema seguransa sosiál besik 7.000, maibé empregadór besik 5.000 resin mak kontribui.

Nia mós temi katak traballadór rejistadu husi setór públiku no privadu hamutuk besik 200.000 resin. Númeru hirak-ne’e hatudu importánsia atu kontinua hadi’a rejistu, monitorizasaun no kumprimentu obrigasaun kontribuisaun.

Hanesan parte husi esforsu ne’e, INSS planeia hametin kapasidade Departamentu Inspeksaun, atu asegura entidade empregadór sira kumpre obrigasaun no traballadór sira hetan protesaun tuir sistema seguransa sosiál.

Seguransa sosiál la’ós de’it penssaun reforma
Importánsia seguransa sosiál la limita de’it ba rendimentu bainhira traballadór sira to’o idade reforma. Sistema ne’e mós kobre benefísiu sira seluk, tuir kritériu no kondisaun ne’ebé lei determina.

Zeferino da Costa Bobo esplika katak, benefísiu iha sistema kontributivu inklui penssaun reforma, penssaun invalidez absoluta ka relativa, penssaun sobrevivénsia no subsídiu sira ba situasaun espesífika, hanesan maternidade, paternidade no mate.

Benefísiu hirak-ne’e iha papel importante atu ajuda traballadór no sira-nia família bainhira hasoru mudansa iha kapasidade servisu, to’o idade reforma ka lakon membru família ne’ebé sustenta rendimentu uma-kain.

Tanba ne’e, rejistu no kontribuisaun regular la’ós de’it obrigasaun administrativu, maibé mós parte husi esforsu atu asegura protesaun sosiál ba traballadór sira no sira-nia família.

Fundu rezerva presiza investimentu responsavel
Iha audiénsia ne’e, asuntu seluk ne’ebé sai importante mak jestaun Fundu Rezerva Seguransa Sosiál.

Fundu rezerva iha objetivu atu kapitaliza no investe osan kontribuisaun, hodi buka retornu finanseiru ne’ebé bele ajuda sustenta obrigasaun seguransa sosiál iha futuru.

Zeferino da Costa Bobo esplika katak, investimentu fundu rezerva inklui instrumentu finanseiru oioin, hanesan asaun, obrigasaun no depózitu a prazu iha instituisaun bankária.

Iha deklarasaun ne’ebé rejista iha gravasaun, nia temi montante investimentu US$ 40 millaun iha asaun, US$ 50 millaun iha obrigasaun ho taxa juros 1,6%, no US$ 80 millaun iha depózitu a prazu ho taxa juros 4,4%.

Maski nune’e, montante, taxa juros, durasaun investimentu no naran instituisaun finanseira sira presiza konfirmasaun tan molok publika hanesan dadus finál.

Diversifikasaun investimentu bele ajuda ekilibra aplikasaun fundu iha instrumentu finanseiru oioin. Maibé, jestaun ne’e presiza konsidera seguransa kapitál, risku investimentu, likidez no retornu, atu garante katak fundu bele kumpre nia obrigasaun ba benefisiáriu sira.

Ezekusaun orsamentu no responsabilidade institusionál

Asuntu seluk ne’ebé temi iha gravasaun mak ezekusaun orsamentu ba tinan 2026. Zeferino da Costa Bobo refere ba persentajen ezekusaun ne’ebé to’o ona 69%, no espetativa atu aumenta rezultadu to’o tinan remata.

Maibé, tanba parte informasaun kona-ba montante orsamentu no persentajen seluk la klaru iha gravasaun, presiza konfirmasaun husi fonte atu evita interpretasaun sala.

Audiénsia ho membru Komisaun C no E Parlamentu Nasionál sai oportunidade ida atu aprezenta informasaun kona-ba implementasaun programa, jestaun fundu no dezafiu ne’ebé INSS enfrenta.

Apelu ba empregadór no traballadór
Iha parte ikus, Zeferino da Costa Bobo apela ba entidade empregadór no traballadór sira atu kumpre obrigasaun kontribuisaun ba seguransa sosiál.

Nia enkoraja empregadór sira atu rejista traballadór hotu iha sistema, enkuantu traballadór sira tenke hatene no kumpre prosedimentu ne’ebé nesesáriu atu asegura sira-nia direitu.

Ba traballadór, kontribuisaun seguransa sosiál iha ligasaun direta ho protesaun sosiál iha futuru. Ba sistema tomak, kumprimentu kontribuisaun, jestaun finanseira ne’ebé responsavel no investimentu ne’ebé kuidadu sai hanesan elementu importante atu mantein konfiansa públika.

Iha ikus, sustentabilidade seguransa sosiál la depende de’it ba montante osan ne’ebé rekolla ka investe, maibé mós ba kapasidade instituisaun atu jere fundu ho responsabilidade no asegura katak traballadór sira-nia direitu kontinua hetan protesaun.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *