DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu feto empreendedora sira atu hametin produsaun lokál, hamenus importasaun no dezenvolve ekonomia nasionál.
Xanana hato’o pedidu ne’e durante Konferénsia Nasionál Feto Empreendedor 2026, ho tema “Hametin no Hadi’a Produsaun Nasionál”, iha Centro de Convenções de Díli (CCD), Sábadu (24/10/2026).
Nia afirma katak, Governu kompromete atu apoia setór privadu, liuliu feto empreendedora sira, hodi aumenta kapasidade produsaun, kria oportunidade negósiu no hametin ekonomia komunidade.
“Ha’u fó apoiu liu ba feto sira, tanba imi hetan todan boot iha vida loroloron nian,” Xanana dehan.
Nia hateten katak, Governu planeia harii banku dezenvolvimentu atu fasilita kréditu ba empreza mikro, ki’ik no médiu sira, inklui negósiu ne’ebé feto sira lidera.
Xanana esplika katak, hahú mandatu Governu nian, nia ekipa halo análize profunda kona-ba situasaun ekonomia nasionál, ne’ebé seidauk iha baze ekonomia forte.
Maski Timor-Leste restaura independénsia liu ona tinan 24, nasaun ne’e sei depende maka’as ba produtu importadu, ne’ebé limita dezenvolvimentu produsaun doméstika.
Tanba ne’e, nia husu reprezentante feto empreendedora husi munisípiu 13 atu identifika potensial ekonomia lokál, liuliu iha setór agrikultura, turizmu no produsaun komunitária.
Nia fó ezemplu kona-ba sabraka lokál ne’ebé iha kualidade di’ak, maibé hasoru kompetisaun maka’as husi produtu importadu ne’ebé fa’an iha merkadu Díli.
Tuir nia, dependénsia ba produtu importadu halo osan konsumidór sira-nian sai ba rai li’ur, enkuantu produsaun nasionál seidauk hetan oportunidade sufisiente atu dezenvolve.
Primeiru-Ministru mós enkoraja feto sira atu dezenvolve turizmu komunitáriu no ekoturizmu, maski rekoñese katak limitasaun finansiamentu no kapasidade sai dezafiu ba empreendedora sira.
“Feto sira hahú ona atividade turizmu komunitáriu, maibé tanba osan no kapasidade limitadu, sira hasoru difikuldade,” nia dehan.
Xanana apresia organizasaun Woman in Business (WIB) Timor-Leste ne’ebé kontinua enkoraja feto sira atu dezenvolve negósiu no aproveita potensial ekonomia iha komunidade.
Nia subliña katak, konferénsia ne’e importante atu ajuda feto empreendedora sira identifika potensial produsaun, hahú husi atividade ki’ik ne’ebé bele dezenvolve iha komunidade rasik.
Nia mós kritika emprezáriu balu ne’ebé rejista kompania, maibé la iha kapasidade no esperiénsia atu ezekuta projetu, no depende de’it ba ema seluk.
Tuir Xanana, emprezáriu sira tenke dezenvolve kapasidade rasik no fó kontribuisaun direta ba produsaun nasionál, la’ós buka benefísiu finanseiru de’it liuhusi rejistu kompania.
WIB Hakarak Aumenta Produsaun Lokál
Iha oportunidade hanesan, Koordenadora Woman in Business (WIB) Timor-Leste, Maria Braz afirma katak, konferénsia ne’e buka hametin produsaun nasionál liuhusi partisipasaun empreza mikro, ki’ik no médiu.
Nia esplika katak, WIB konvida reprezentante empreza husi munisípiu 13 atu aprezenta planu negósiu no identifika oportunidade atu aumenta produsaun lokál.
“Objetivu ohin nian mak lori empreza sira husi munisípiu 13 atu ko’alia kona-ba sira-nia planu,” Maria Braz dehan.
Nia hateten katak, depois konferénsia, WIB hakarak buka mekanizmu atu ajuda empreendedora sira aumenta kuantidade no kualidade produtu, hodi responde ba nesesidade merkadu nasionál.
Maria Braz subliña katak, produsaun lokál presiza dezenvolve ho kualidade no kuantidade sufisiente, atu bele substitui produtu importadu no aumenta kompetitividade empreza nasionál.
Aleinde produsaun agríkola, WIB mós fó atensaun ba dezenvolvimentu kulinária Timor-Leste, ne’ebé hetan influénsia husi kultura Portugal, Xina no Indonézia.
Inisiativa ne’e buka promove hahán lokál, hametin identidade kulinária nasionál no atrai turista estranjeiru sira atu koñese kultura Timor-Leste.
WIB mós planeia dezenvolve turizmu komunitáriu, hodi fó oportunidade ba komunidade sira atu promove kultura, tradisaun no atividade loroloron, inklui kolleita no prosesamentu kafe.
Iha setór agrikultura, Maria Braz defende dezenvolvimentu kadeia valor produsaun, atu fasilita asesu produtu lokál ba merkadu iha territóriu nasionál tomak.
Nia konsidera katak, kolaborasaun entre empreza husi munisípiu oioin importante atu aumenta produsaun, hametin distribuisaun no garante sustentabilidade negósiu feto empreendedora sira-nian.
Maski nune’e, Maria Braz rekoñese katak feto empreendedora sira kontinua hasoru dezafiu, liuliu prosesu rejistu empreza ne’ebé naruk no asesu limitadu ba finansiamentu.
Tanba ne’e, WIB hakarak buka solusaun atu fasilita dezenvolvimentu negósiu, aumenta kapasidade produsaun no kria oportunidade ekonomia sustentável ba feto sira.
Konferénsia ne’e hetan partisipasaun Prezidente Parlamentu Nasionál, Vise-Primeiru-Ministru, membru Governu, reprezentante Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB) no Câmara de Comércio e Indústria de Timor-Leste (CCI-TL).
Prezidente autoridade munisipál sira no reprezentante empreza husi munisípiu oioin mós partisipa iha konferénsia ne’ebé foka ba dezenvolvimentu produsaun nasionál.
Durante eventu, WIB organiza expozisaun produtu lokál husi munisípiu sira, hodi promove produsaun nasionál no haburas oportunidade negósiu ba feto empreendedora.
(joa)






