DILI, STLTIMORLESTE.com – Negosiante Timor-oan husu justisa no oportunidade hanesan iha negósiu rai henek, tanba emprezáriu Xineza sira halo esplorasaun ho ekipamentu boot iha Kasnafar, Munisípiu Dili, enkuantu negosiante lokál sira hasoru difikuldade atu kompete.
Atividade esplorasaun rai henek iha área ne’e hamosu preokupasaun kona-ba kontrolu Estadu, protesaun ambiente no oportunidade ba negosiante lokál sira atu partisipa iha negósiu rekursu naturál.
Observadór Ekonomia, Delfin Soares, preokupa katak esplorasaun rai henek iha Kasnafar bele estraga ambiente no la fó benefísiu ba komunidade lokál.
Nia husu Governu atu hametin fiskalizasaun no verifika lisensa empreza sira, inklui obrigasaun selu osan ba Estadu.
“Xineza sira fa’an rai henek iha Kasnafar ne’e hanesan negósiu boot. Sira ke’e mota, estraga ambiente, depois fa’an ho folin karun. Komunidade iha ne’eba hetan saida? La hetan buat ida,” dehan Delfin Soares ba STL, iha Akait, Dili, Kinta (22/10/2026).
Nia mós husu atu fó prioridade ba emprezáriu Timor-oan atu jere rekursu rai henek, hodi garante katak sidadaun lokál hetan oportunidade ekonómika no benefísiu husi rekursu naturál iha sira-nia rai.
“Rai henek ne’e ita nian. Tenke fó ba Timor-oan mak jere, la’ós fó ba Xineza mak mai fa’an fali ba ita. Se ita la proteje, aban-bainrua ita nia mota hotu sei maran,” nia konklui.
Iha parte ketak Akademista Universidade da Paz (UNPAZ), Manuel de Araujo, mós kritika fraqueza iha implementasaun lei, no kontrolu Estadu ba esplorasaun rai henek iha Kasnafar.
Nia konsidera katak instituisaun relevante tenke aplika lei ho rigor no fó sansaun ba atividade ne’ebé viola regra protesaun ambiente.
“Xineza sira bele fa’an rai henek iha Kasnafar tanba ita nia lei fraku no aplikasaun lei la rigor. Instituisaun Estadu tenke iha korajen atu taka atividade ilegal sira ne’e, no fó sansaun ba sira ne’ebé viola ambiente,” dehan Manuel de Araujo.
Nunee mos sidadaun Timor-oan ne’ebé fa’an rai henek iha Mota Komoro, Silveiro da Conceicao, hateten katak negosiante lokál sira hasoru difikuldade atu kompete ho emprezáriu Xineza tanba diferensa iha ekipamentu no asesu ba lisensa.
“Ami Timor-oan fa’an rai henek iha Komoro ne’e ho karosa de’it, ho eskavadora ki’ik. Sira Xineza iha Kasnafar ho makina boot, ho kamiaun boot. Ami susar atu kompete, lisensa susar, maibé sira fasil hetan hotu,” dehan Silveiro da Conceicao.
Entretantu preokupasaun sira-ne’e hamosu pedidu ba Governu atu hametin fiskalizasaun, proteje ambiente no garante oportunidade ne’ebé justu, ba negosiante Timor-oan iha esplorasaun no komérsiu rai henek.
(car)






