La’o Hamutuk (LH) apresia Governu tanba prepara no submete proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ba Parlamentu Nasionál tuir kalendáriu orsamentál, hamutuk ho livru orsamentál sira ne’ebé akompaña proposta. Dokumentu hirak ne’e aprezenta prioridade polítika no fiskál Governu nian liu husi programa, subprograma no atividade, ho indikadór, pontu hahú no meta ba tinan 2027. Elementu hirak ne’e tenke hatudu oinsá proposta orsamentu sei kontribui ba tema OJE 2027: “Hametin Reziliénsia liu husi Transformasaun: Diversifika Ekonomia, Garante Futuru Ida-ne’ebé Sustentável.” Maibé, tema ne’e tenke reflete iha prioridade alokasaun rekursu no implementasaun programa, la’ós de’it iha deklarasaun.
Komisaun espesializada Parlamentu Nasionál sira remata ona audiénsia públika ho Governu no instituisaun relevante sira, no prepara ona relatóriu no pareser kona-ba proposta OJE 2027. Diskusaun iha jeneralidade sei hala’o iha fulan Novembru 2026, tuir kalendáriu parlamentár.
Artigu ida ne’e sumariza análize no rekomendasaun ekipa Agrikultura La’o Hamutuk nian, ne’ebé submete ba Komisaun D no fahe ba deputadu/a sira iha Parlamentu Nasionál. Objetivu mak kontribui ba debate parlamentár, ho atensaun ba nesesidade povu nian no prioridade dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé sustentável.

Reseita OJE 2027 Kontinua Depende ba Fundu Petrolíferu
La’o Hamutuk konsidera katak reziliénsia no diversifikasaun ekonomia tenke tradús iha prioridade orsamentál no investimentu ne’ebé bele hametin produsaun doméstika (seguransa no soberania ai-han), kriasaun empregu no rendimentu povu nian. Diversifikasaun ekonomia la bele depende de’it ba setór estrativista no despeza públika, maibé tenke fó prioridade ba setór produtivu no renovavel (agrikultura, peska, pekuária floresta, kooperativa, indústria prosesamentu, komérsiu, turizmu no reforsa dezenvolvimentu empreza lokál sira.
La’o Hamutuk enkoraja Komisaun D no polítiku sira iha Parlamentu Nasionál tenke diskute no avalia, se proposta OJE 2027 fó prioridade no iha rekursu adekuadu ba diversifikasaun ekonomia ka seidauk? Liu-liu iha setór agrikultura no sub-setór sira, turizmu, indústria trasformadora ki’ik no médiu, komérsiu, kriasaun empregu ba joven sira inklui haforsa liu tan setór privadu iha rai laran. Investimentu públiku tenke hametin produsaun doméstika no prosesamentu, dezenvolve kadeia valór lokál, merkadu no kapitál umanu, hodi hamenus dependénsia ba petrolífera.
Transformasaun Ekonomia liu husi Diversifikasaun, Garante Futuru ida Sustentavel.
Tuir relatóriu External Trade Statistics Timor-Leste 2025 husi Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL), iha tinan 2025, Timor-Leste iha importasaun tokon $984,9, enkuantu esportasaun tokon $99,5. Esportasaun kafé tokon $35,5, kafé reprezenta besik 81.7%, ne’ebé hatudu katak baze esportasaun nasionál seidauk diversifikadu no seidauk iha balansu komérsiu.
Atu atinji kompromisu diversifikasaun ekonómika no garante futuru ida ne’ebé sustentável hodi hametin Reziliénsia liu husi Transformasaun, La’o Hamutuk husu Komisaun D no destintu deputadu/á tenke diskute ho Governu atu dezeña planu no stratejia apropriadu oinsá aumenta alokasaun orsamentu ba setór agrikultura no sub-setór sira, inklui hametin programa indústria transformadora ba produtu ai-han no indústria atu prodús produtu primária ne’ebé komunidade sempre uza loron-loron (hanesan sabaun, pasta dente, mina han no seluk tan). Presiza investe ba indústria ne’ebé bele prodús nesesidade báziku populasaun nian iha rai laran atu nune’e, bele absorve orsamentu estadu ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova kada tinan no osan sirkula iha rai laran.

Agrikultura no Diversifikasaun Ekonomia
Gráfiku iha liman karuk hatudu despeza setorál iha proposta OJE 2027. Parte mean iha gráfiku, hatudu setór xave sira hamutuk hotu hetan de’it 18% husi orsamentu totál. Ezemplu setór agrikultura hetan de’it alokasaun 2,1%. Alokasaun ne’e seidauk hatudu estratejia politika orsamentál atu hasa’e produsaun doméstika, redus importasaun no solusaun estratejiku ba dezafisiu estratejiku relevante sira seluk hanesan mal nutrisaun, empregu sustentavel no sira seluk. La’o Hamutuk analiza katak, Politika orsamentu falta estratéjia no prioridade hodi dezenvolve no hametin produsaun agríkola no setór estatejiku importante sira hanesan edukasaun, saúde, Bee mós no saneamentu ba povu. Atu asegura no proteje povu Timor-Leste husi risku potensiál sira, presiza iha planeamentu integradu no asaun kordenadu atu minimiza despersa rekursu no maximiza vantajen no rejultadu.
Komisaun D no reprezentante povu iha PN presiza klarifika, diskute ho Governu: Oinsá agrikultura bele sai motór ba ekonomia rurál no hametin rezilensia populasaun maioria iha Munisipiu ho de’it alokasaun 2,1%?. Governu presiza esplika medida konkretu, estratejia no indikadór konkreta atu asegura rezultadu husi investimentu ne’ebé koloka ona hodi aumentu produtividade, produsaun no rendimentu agrikultór rurál sira. La’o Hamutuk rekoñese katak, governu iha prioridade barak, maibé se polítika orsamentál kontinua la prioritiza setór produtivu no setór sosiál sira, setór estratejiku sira sei lakon oportunidade atu dezenvolve tanba Timor-Leste laiha oportunidade no rekursu barak hodi uza ba dezenvolve setór importante hirak nee.
Komparasaun alokasaun Orsamentu iha Setór Agrikultura
Komparasaun Orsamentu ba setór agrikultura iha tinan fiskál 2024 – 2026 no proposta OJE 2027
| Setór agri. | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2026 – 2027, Aumenta |
| MAPPF | 30,694,052 | 25,770,785 | 22,450,883 | 25,197,101 | 2,746,218 |
| F. Infra. Agri | 11,373,447 | 16,772,322 | 14,768,056 | 20,601,123 | 5,833,067 |
| Bamboo Tibar | 847,525 | 804.914 | 852.424 | 889,580 | 37,156 |
| Agri – Munip. | 5,683,222 | 5,851,724 | 6,079,909 | 8,304,833 | 2,224,924 |
| Agri – RAEOA | 1,183,273 | 1,538,165 | 1,183,055 | 250,289 | (- 932,766) |
| Agri – Ataúro | 32,500 | – | – | – | – |
| Total | $49,814,019 | $50,737,910 | $45,334,327 | $55,242,926 | $ 7,683,675 |
Fontes livru OJE, planu asaun anuál, Fundu Infrastrutura, agrikultura Munisipiu no RAEOA no relatoriu Paraser komisaun D proposta OJE 2027
Proposta OJE 2027 ba setór agrikultura hamutuk tokon $55,242,926, ekivalente ba 2,1% husi totál OJE tomak. Orsamentu 2027 ba setór agrikultura aumenta tokon $7,683,675 kompara ho OJE 2026. Aumenta barak iha Fundu infraestrutura ba agrikultura hamutuk tokon $5,833,067 no aumentu tokon $2 resin ba MAPPF inklui aumenta tokon $2 resin ba servisu Agrikultura Munisípiu. Alokasaun ba MAPPF iha tinan 2027 hamutuk tokon $25,197,101, hodi finansia programa boot 5, sub- programa 25 no atividade hamutuk 114, atividade foun aumenta iha proposta orsamentu 2027, kompara ho atividade iha tinan 2026.

Ba La’o Hamutuk, problema prinsipál la’ós de’it volume alokasaun orsamentu kada tinan, maibé importante liu mak kualidade planeamentu no ezekusaun osan povu nian ne’ebé bele responde ba nesesidade povu no agrikultór sira ka seidauk?. Planeamentu no ezekusaun orsamentu kada tinan, tenke reflete ho rezultadu saida mak konsege atinji no oinsá bele kria empregu ba povu inklui atendimentu apropriadu ba komunidade agrikultór sira too iha área rurál. Komisaun D no deputadu sira presiza iha fiskalizasaun independente ne’ebé efetivu ba implementasaun programa no orsamentu ne’ebé MAPPF ezekuta kada tinan, servisu agrikultura iha Munisípiu no servisu agrikultura RAEOA Inklui investimentu iha Fundu Infraestrutura hodi konstrui irrigasaun, no oinsá ninian funsaun atu fornese bee ba natar, toos no ba komunidade atu hasa’e produsaun.
Governu Tarjetu to’o 2028: Sei aumenta área kolleita rihun 50-70 hektar
Grafiku iha sorin, nudár sasukat balun atu observa oinsá utilizasaun área potensiál sira ba produsaun hare no batar. Dezde tinan 2022 to’o 2025, governu halo ona intervensaun balun atu haluan área produsaun, infelizmente foin mak atinji área kolleita hare no batar to 37,691 há, seidauk utiliza área potensiál ho maximal ba produsaun. Meta governu (MAPPF) iha proposta OJE 2027 planu asaun anuál, atu haluan área kolleita hare (arros) to 70,000ha ho produtividade 6 ton/há no produsaun batar (milho) to’o 76,500ha ho produtividade 2,7 ton/há. Boletín seguransa ai-han edisaun espesiál 2025, fó sai katak progresu utilizasaun área kolleita ba hare no batar la hatudu aumenta signifikativu, kompara ho investimentu husi governu no parseiru dezenvolvimentu sira iha setór agrikultura. Indikadór iha terenu, situasaun moris agrikultór sira seidauk iha mudansa, no ai-han importadu kontinua aumenta.
Investimentu tenke refleta impaktu ne’ebé bele sukat liu husi indikadór definidu: produtividade, produsaun ai-han, rendimentu produtór, seguransa alimentár, nutrisaun, empregu rurál no ekonomia família. Diskusaun kona-ba orsamentu iha setór agrikultura tenke konsidera kompozisaun, prioridade, ezekusaun, rezultadu no transparénsia. Rezultadu ezekusaun la’ós de’it kona-ba persentajen hira mak ezekuta ona. Setór agrikultura aleinde estimula produsaun, nudár setór estratéjiku ba seguransa ai-han, nutrisaun, empregu no ekonomia sustentavel.
Formasaun Profisionál, Juventude no Empregu Produtivu
Tuir Relatóriu Orsamentál Proposta OJE 2027, iha 2025, ema rihun 2.023 simu formasaun profisionál, no traballadór timoroan rihun 5.703 partisipa iha programa mobilidade laborál internasionál, kompara ho rihun 4.773 iha 2022. Sensu Populasaun 2022, relata kona-ba labarik no juventude, hatudu katak 29,3% husi joven ho idade 15–24 la iha empregu, edukasaun ka formasaun (NEET). Dadus hirak ne’e subliña nesesidade atu liga formasaun profisionál ho oportunidade empregu produtivu iha rai laran, no hametin ekonomia doméstika ne’ebé bele kria servisu sustentável ba juventude.
La’o Hamutuk rekomenda ba SEFOPE prepara formasaun téknika profisionál atu responde ba nesesidade servisu iha rai laran. Formasaun tenke orienta ba dezenvolvimentu setór produtivu nasionál nudár oportunidade empregu, liu-liu agrikultura, pekuária, peska, prosesamentu ai-han, indústria no turizmu. Ho nune’e, investimentu públiku bele hametin kapasidade juventude, iha ámbitu diversifikasaun ekonomia no kria empregu sustentável ba Timor oan sira iha rai laran.
Relatóriu pareser Komisaun D no Komisaun C – Parlamentu Nasionál
Submisaun hosi La’o Hamutuk ba Komisaun D Parlamentu Nasionál iha 22 Outubru 2026, hato’o rekomendasaun kona-ba sustentabilidade fiskál, diversifikasaun ekonómika, investimentu iha agrikultura no setór produtivu, seguransa ai-han, formasaun profisionál no kriasaun empregu sustentável. Preokupasaun hirak ne’e similaridade substánsia ho Relatóriu no Pareser Komisaun D nian, ne’ebé enfatiza produtividade agríkola, apoiu ba kooperativa no empreza nasionál, no empregu ba juventude iha rai laran.
Komisaun D nia pareser setoriál tama ba prosesu elaborasaun Relatóriu no Parecer finál Komisaun C nian, ne’ebé integra análize setoriál sira iha avaliasaun jerál kona-ba prioridade orsamentál, sustentabilidade fiskál, dependénsia ba Fundu Petrolíferu no dívida públika. Nune’e, relatóriu Komisaun D no C hatudu similaridade ho preokupasaun ne’ebé La’o Hamutuk sempre advoka. Maski konteúdu relatóriu komisaun sira la refere diretamente ba La’o Hamutuk hanesan fonte ba rekomendasaun, maibé hirak ne’ebé subliña importánsia husi partisipasaun sosiedade sivíl no nesesidade atu Governu implementa rekomendasaun konkretu, transparénsia no responsabilidade públika.
Konkluzaun
Governu deklara katak proposta OJE 2027, hanesan inísiu tranzisaun ida ba dalan sustentavel hodi Hametin Reziliénsia liu husi Transformasaun: Diversifika ekonomia, garante futuru ida ne’ebé sustentavel. Maski nune’e, dokumentu polítika orsamentál no programa sira ne’ebé trasa, seidauk sai resposta adekuadu atu responde ba problema estruturál sira. Programa, sub-programa no atividade husi tinan 2024-2026 no proposta OJE 2027 kuaze hanesan de’it, maski MAPPF hamosu tan atividade foun balun maibé seidauk hatudu atinjimentu ba metas ne’ebé Governu promete.
La’o Hamutuk kontinua enkoraja komisaun D no polítiku sira iha debate parlamentár kona-ba dezenvolvimentu sustentável no jestaun ba rekursu públiku, tenke diskute ho Governu, define estratéjia adekuadu no uza oportunidade ne’ebé TL iha, husi fundu petrolíferu hodi hametin liu tan setór renovavel sira, liu-liu agrikultura no ninia sub-setór sira, inklui indústria ki’ik no médiu atu prodús nesesidade ne’ebé povu konsumu loron-loron, hodi absorve orsamentu estadu kada tinan. Tenke investe maka’as ba setór produtivu sira atu prodús no prosesa produtu (husi tasi inklui agrikultura, peskas, pekuária, floresta, no sira seluk tan ba konsumu doméstiku no esporta ba rai li’ur. Ho nune’e de’it, bele harii reziliénsia povu no harii nasaun ida ho futuru ne’ebé sustentavel.






