AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Husi memória luta ba liberdade to’o responsabilidade harii nasaun, Oecusse prepara an atu komemora Loron Nasionál Juventude, 12 Novembru, no Proklamasaun Unilateral Independénsia, 28 Novembru, liuhusi atividade sosiál, kulturál, espirituál no partisipasaun direta komunidade iha postu administrativu sira.
Preparasaun ba komemorasaun loron istóriku rua ne’e la’ós de’it atu hanoin fali sakrifísiu jerasaun sira ne’ebé luta ba independénsia, maibé mós atu hametin konsiénsia juventude no aproxima instituisaun Estadu ba komunidade, hanesan parte husi esforsu harii Timor-Leste ne’ebé sustentável no dame.
Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu, afirma katak autoridade rejionál kontinua halo preparasaun no koordinasaun ho instituisaun relevante sira atu asegura programa komemorasaun tinan 2026 hala’o tuir planu.
Nia hato’o deklarasaun ne’e ba jornalista sira iha Aeroportu Internasionál Rota do Sandalou, Oecusse, Kinta (05/11/2026), hafoin enkontru ho Ministru Transporte no Komunikasaun.
“Ami Autoridade RAEOA organiza enkontru regulár atu avalia progresu preparasaun, inklui programa no atividade sira ne’ebé sei realiza molok no durante loron komemorasaun,” dehan Regio da Cruz Salu.
Tuir nia, loron haat molok 28 Novembru, funsionamentu Governu no instituisaun relevante sira sei transfere temporariamente ba Postu Administrativu Pasabe, inklui Gabinete Prezidente Repúblika, atu kontinua asegura servisu administrativu no institusionál durante realizasaun komemorasaun.
Maski fatin komemorasaun distánsia besik oras rua husi sentru Pante Macassar, Regio konsidera transferénsia temporária ne’e nu’udar oportunidade atu aproxima autoridade Estadu ba komunidade, hodi hatudu katak servisu públiku tenke kontinua orienta ba interese povu.
“Objetivu mak atu fó konfiansa ba povu katak servisu Governu no autoridade Estadu nian mak servisu ba povu. Ita kontinua hamoris orgullu povu ba autoridade, Governu no Estadu,” nia afirma.
Ba Prezidente Autoridade RAEOA, komemorasaun ne’e iha signifikadu ne’ebé liu husi serimónia ofisiál, tanba mós sai oportunidade atu hametin identidade nasionál Timoroan no fó espasu ba komunidade atu partisipa diretamente iha selebrasaun istória nasaun.
Autoridade rejionál halibur ona programa atividade sira no prepara konvite atu distribui ba públiku, inklui komunidade lokál, reprezentante munisípiu sira, nasaun vizinha no instituisaun Governu Sentrál.
Tinan ida-ne’e, PA-RAEOA propoin atu lori komemorasaun ba nivel postu administrativu, tuir esperiénsia ne’ebé Governu hala’o ona iha tinan 2015 no 2024, ho objetivu atu dezenentraliza atividade komemorativa no aumenta oportunidade partisipasaun komunidade.
Juventude sai sentru atividade komemorasaun
Enkuantu preparasaun ba 28 Novembru kontinua, komemorasaun Loron Nasionál Juventude, 12 Novembru, mós sei sai momentu importante atu reflete fali papél juventude Timoroan nian iha istória luta ba liberdade.
Xefe Juventude no Desportu RAEOA, Deonizio Taec, informa katak komemorasaun tinan ida-ne’e sei hala’o ho atividade lima, ho tema jerál “Espíritu Novembru ba Dezenvolvimentu Sustentável no Dame”.
Tema ne’e, tuir Deonizio, lori mensajen ba juventude atu la’ós de’it hanoin fali istória luta ba independénsia, maibé mós assume responsabilidade atu kontribui ba dezenvolvimentu nasionál no manutensaun dame.
Programa komemorasaun sei inklui diálogu no semináriu, kompetisaun ko’alia iha públiku (public speaking), atividade limpeza ambiente, servisu sosial no atividade espirituál, hanesan misa no kari ai-funan.
Atividade hirak ne’e sei hala’o iha postu administrativu sira iha territóriu nasionál. Iha RAEOA, atividade prinsipál sei konsentra iha Postu Administrativu Pante Macassar, liuliu iha Suku Pante Macassar, nu’udar suku kapitál rejiaun.
Deonizio konsidera komemorasaun ne’e nu’udar oportunidade atu motiva juventude dezenvolve kapasidade, hametin responsabilidade sosial no partisipa ativu iha konstrusaun sosiedade ne’ebé sustentável no dame.
Hodi apoia realizasaun atividade sira, Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura aloka orsamentu US$750 ba kada postu administrativu iha RAEOA, ho montante totál US$3.000 ba postu administrativu haat: Nitibe, Pasabe, Oesilo no Pante Macassar.
Deonizio hato’o agradese ba Governu Sentrál, liuhusi ministériu ne’e, tanba apoiu finanseiru ne’ebé fó ba realizasaun komemorasaun Loron Nasionál Juventude iha tinan ida-ne’e.
Suku Costa lori memória istórika ba komunidade
Iha nivel komunidade, Autoridade Suku Costa mós prepara atividade atu envolve juventude no komunidade lokál iha komemorasaun 12 Novembru.
Xefe Suku Costa, Francisco Colo, hateten katak atividade komemorasaun sei hala’o iha área Lagoa Mercado Numbé, ho programa limpeza ambiente no serimónia reflesaun kona-ba signifikadu istóriku Masakre Santa Cruz, 12 Novembru 1991.
Preparasaun ne’e sai tópiku importante iha enkontru ho membru Autoridade Suku Costa, ne’ebé hala’o iha Sede Suku Costa, Postu Administrativu Pante Macassar.
Francisco Colo esplika katak atividade limpeza sei envolve juventude feto no mane hamutuk ho komunidade lokál atu hamoos ambiente iha área lagoa.
Aleinde ne’e, iha serimónia reflesaun, autoridade suku sei konvida Konsellu Veteranu RAEOA atu fó orientasaun ba foin-sa’e sira kona-ba istória no signifikadu loron 12 Novembru 1991.
Inisiativa ne’e iha objetivu atu aproxima jerasaun foin-sa’e ho memória istórika, hodi sira bele komprende sakrifísiu jerasaun uluk no valor liberdade ne’ebé Timor-Leste hetan.
Memória istórika no responsabilidade ba futuru
Komemorasaun Loron Nasionál Juventude no Proklamasaun Unilateral Independénsia iha Oecusse sai oportunidade atu liga memória istórika ho responsabilidade jerasaun ohin loron.
Se 12 Novembru lori memória kona-ba sakrifísiu juventude no populasaun sivíl iha luta ba liberdade, 28 Novembru fó hanoin kona-ba momentu istóriku proklamasaun independénsia ne’ebé marka dalan ba autodeterminasaun Timor-Leste.
Liuhusi atividade komemorativa iha nivel rejionál no komunidade, Oecusse hakarak fó espasu ba juventude atu la’ós de’it sai espetadór ba istória, maibé mós sai parte ativu iha dezenvolvimentu, responsabilidade sosial no hametin dame.
Iha kontestu ne’e, espíritu Novembru la’ós de’it memória kona-ba pasadu, maibé mós konvite ba jerasaun foun atu kontinua kontribui ba futuru nasaun.
(jos)






