BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Autoridade Munisipál Baucau hamutuk ho Servisu Munisípal sira planeia atu asegura produtu lokal husi agrikultor no peskador sira ba iha Programa Merenda Eskolar (PME), ho objetivu promove produtu lokál to’o 75% ba estudante benefisiáriu sira.
Xefe Departamentu Parque Eskolar iha Servisu Munisípal Edukasaun Baucau, Sabino Arlindo Ximenes, hateten katak programa merenda eskolar kompostu husi tipu ai-han tolu, mak ai-han fó enerjia, ai-han fó proteína no ai-han fó vitamina.
Ai-han fó enerjia inklui foos, batar, paun no fore; ai-han fó proteína inklui manu-tolun, ikan, na’an no koto; enkuantu ai-han fó vitamina inklui modo-tahan no ai-fuan.
Tuir Sabino, iha oportunidade boot atu envolve grupu komunitáriu sira, liuliu grupu ne’ebé besik tasi no grupu agrikultor ne’ebé hakiak ikan, manu no prodús modo no ai-fuan. Maibé, antes implementa, presiza iha diskusaun klean kona-ba folin produtu tanba iha matadalan menu programa refere, folin ne’ebé aplika ba produtu balu ki’ik liu.
Nia hateten, diskusaun kona-ba presu mak importante liu atu labele hamosu konflitu ka konfusaun entre fornesedor no produtor iha baze.
“Hotu-hotu seidauk to’o agora. Karik sira ne’ebé besik tasi-ibun, hanesan Vemasse no Laga, dala ruma sira fornese ikan, maibé ikan ne’ebé vendedor sira fa’an tuir dalan, kuantidade ikan la sufisiente ho totál alunu,” Sabino hateten ba STL iha nia fatin servisu, Vila Nova, Baucau, Kinta (01/10/2026).
Fornesimentu ikan seidauk responde ba nesesidade estudante
Sabino esplika katak, to’o agora produtu ikan lokál seidauk tama ho kuantidade sufisiente ba programa merenda eskolar iha Munisípiu Baucau.
Nia hateten, iha eskola balu, bainhira to’o tempu atu fornese na’an ka ikan, dala ruma produtu refere la disponivel. Tanba ne’e, grupu fornesedor tenke buka alternativa husi tipu ai-han seluk ne’ebé nafatin tama iha menu programa.
“Labarik sira tenke han ikan semana ida dala rua, na’an semana ida dala rua no manu-tolun semana ida dala rua. Maibé persediaan ne’e limitadu. Tanba ne’e ami nia hanoin grupu sira ne’ebé hakiak ikan, manu ka kuda modo tenke informa, para ita identifika no fó orientasaun ba jerente sira bainhira tempu sosa produtu iha fatin,” nia hateten.
Tuir nia, Servisu Munisípal Edukasaun Baucau liuhusi Autoridade Lokál sira kontinua fó hanoin ba grupu agrikultor atu koordena ho grupu produsaun iha nivel suku.
Objetivu mak identifika produtor sira ne’ebé bele fornese ikan, manu, modo no produtu lokál seluk, atu bele halo ligasaun direta ho fornesedor programa merenda eskolar.
Maibé, to’o agora, Servisu Munisípal Edukasaun seidauk simu rezultadu kontaktu ne’ebé konkretu husi grupu produsaun sira atu sosa produtu lokál diretamente husi produtor iha baze.
Autoridade Baucau no WFP halo enkontru
Problema kona-ba produtu lokal ne’ebé seidauk sufisiente ne’e sai mós parte husi diskusaun iha enkontru entre Autoridade Munisipál Baucau, Servisu Munisípal sira no World Food Programme (WFP), ne’ebé realiza iha 30 Setembru ne’e.
Enkontru refere diskute kona-ba planu produsaun no sistema fornese produtu lokál ba programa merenda eskolar iha Munisípiu Baucau.
Enkontru daruak sei hala’o tan, ho Servisu Agrikultura liuhusi extensionista sira sei identifika grupu hakiak ikan, manu no produtor agrikultura iha baze.
Servisu Alimentar sei haree aspetu seguransa ai-han ba benefisiáriu, enkuantu Servisu Saúde sei haree parte nutrisaun no monitorizasaun. Servisu Edukasaun, iha parte seluk, responsabiliza ba dadus estudante benefisiáriu husi eskola sira.
Sabino hateten katak, estratéjia ne’e espera bele aproxima programa merenda eskolar ho komunidade produtor iha suku sira.
“Husi enkontru ne’e programa merenda eskolar sei la’o di’ak liu, tanba ita nia estratéjia ne’ebé ita halo tenke promove 75% husi produtu lokal,” nia akresenta.
Agrikultor presiza merkadu atu aumenta produsaun
Sabino hateten, iha Munisípiu Baucau sei menus grupu ne’ebé hakiak ikan, manu no prodús modo iha eskala ne’ebé bele responde ba nesesidade merkadu.
Nia konsidera ida husi razaun mak falta merkadu no garantia folin ba produtu sira.
Tanba ne’e, nia enkoraja agrikultor sira atu aumenta produsaun, tanba programa merenda eskolar bele sai nu’udar merkadu ida ba produtu lokál.
“Enkontru ne’e oinsá atu motiva ita nia agrikultor sira, para buat ne’ebé sira kuda bele iha folin liuhusi produtu ne’ebé sira fornese ba eskola. Iha Baucau, suku ida bele iha eskola rua tolu. Agrikultor ne’ebé banidas bele nia osan tama loro-loron,” Sabino komenta.
Nia mós husu Servisu Munisípal Agrikultura no Diresaun Peskas atu kontinua motiva grupu sira hakiak ikan, atu bele prepara produsaun ba nesesidade merenda eskolar.
Baucau iha grupu hakiak ikan neen
Iha parte seluk, Xefe Departamentu Peskas Munisípiu Baucau, António José Lopes, relata katak atualmente iha grupu hakiak ikan hamutuk neen iha Munisípiu Baucau.
Grupu sira ne’e lokaliza iha Suku Letemumo, Postu Administrativu Quelicai, Atelari, Postu Laga, Uai-Oli, Postu Venilale no Postu Baucau Vila iha Suku Uailili, Aldeia Uaimanuboe no Afacaimau, inklui Suku Bahu.
Totál grupu neen refere iha kolam ikan 29, ho medida hamutuk 2.386, ne’ebé hetan apoiu fini ikan nila hamutuk 14.163, husi sentru vivierus rua iha Vemasse no Maubara.
António hateten katak, grupu hakiak ikan sira ne’e iha potensial atu responde ba nesesidade merkadu, inklui programa merenda eskolar, maibé atualmente seidauk fornese ikan ba programa refere tanba prosesu hakiak sei lao hela.
“Ita mós hasoru difikuldade ba ema ne’ebé hakiak ikan, liuliu ikan nia hahán. Tanba ba sosa no fó han tuir tékniku, se nia durasaun to’o bele koileta ona, entaun komesa fulan tolu to’o neen bele ona,” António informa.
Nia hateten katak, grupu neen refere balu eziste ona tinan balu, maibé produsaun seidauk sufisiente atu responde ba merkadu boot hanesan merenda eskolar.
Atualmente, ikan husi grupu sira ne’e liu-liu responde ba konsumu komunidade iha nivel postu administrativu.
Dadus produsaun ikan tasi seidauk kompletu
António mós hateten katak, presiza dadus kompletu kona-ba produsaun ikan iha Munisípiu Baucau atu bele determina kapasidade fornesimentu ba merkadu no programa merenda eskolar.
Maibé, atualmente Diresaun Peskas hasoru difikuldade atu hatene loos volume ikan ne’ebé sai husi tasi kada loron ba merkadu, tanba pesoal enumerador ne’ebé antes halo rekolla dadus nia kontratu remata ona.
“Labele hatene tonelada ikan sira ne’ebé kada loron sai husi tasi atual fa’an iha merkadu, tanba pesoal enumerador ne’ebé antes kolekta dadus iha Baucau atual kontratu termina,” nia hateten.
Maski nune’e, Diresaun Peskas kontinua halo esforsu liuhusi diseminasaun informasaun no apoiu ekipamentu ba grupu peskador sira.
“Ita neineik to’o iha ne’ebá, liuliu ba programa merenda eskolar no mós ba merkadoria,” António promete.
Tuir nia, atualmente iha grupu peskador liu 20 ne’ebé servisu hamutuk ho Diresaun Peskas Munisípiu Baucau.
“Ita nafatin hamutuk kria fali planu di’ak oinsá atu hatan ikan ne’e ba merkadu no merenda eskolar. Ita ezije liu mak sira tenke tun fornese ikan ba merenda eskolar, labele mamuk,” nia argumenta.
Entertantu programa merenda eskolar iha Munisípiu Baucau atualmente benefisiu ba estudante na’in 33.878 kompostu pre-eskolar 41 no eskola ensinu báziku 184.
(tom)







