AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Governu Autoridade Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA) hamutuk ho Asesor asuntu empoderamentu ekonomia feto Prezidente Republika (PR), parseria ho hamutuk Ensino Superior Universidade Dili (UNDIL), Departementu infermentaria nomos parseiru Assosiasaun Masine Neo Oecusse (MANEO) ho povu Oecusse iha Suku Lifau, Aldeia Oemolo, komemora loron mundial labarik ho konsulta nehan ba labarik sira hamutuk 300 resin nomos siska husi Saude Oecusse.
Serimonia komemorasaun loron mundial labarik tinan nee realiza iha rezidensia dapur ba povu neebe fasilita husi Prezidente da Republika ho parseiru sira neebe harii dapur ba povu iha Aldeia Oemolo, hahu ho simu Asesor Asuntu Empoderamentu Feto iha area ekonomia ho Espoza Embaixador Japaun iha Timor Leste (TL) nomos Dekanu Fakuldade Siensia Saude Universidade Dili, liu husi bidu, tara tais no hakat tama ba fatin serimonia komemorasaun loron mundial Labarik.
Tuir Assesor prinsipal empoderamentu Ekonomia ba Feto iha Palasiu Presidente, Iram Sait agradese ba Autoridade RAEOA, UNDIL, Assosiasaun MANEO, JICA, Xefe Suku, Katekista ho ema hotu-hotu neebe organiza serimonia selebrasaun loron mundial labarik nian iha Oecusse.
“Ohin ita serbisu ba komunidade, labarik liu husi asesmentu kona ba nehan, tanba nehan nee importante teb-tebes neebe ami uza bebeik oinsa atu kuidadu ita nia nehan, Palasiu Presidensial parseiru ho UNDIL hodi haree kona ba asuntu nehan liu husi dapur ba povu neebe ejiste iha Oecusse tinan 2 liu ona, tanba nee kuandu PR Jose Ramos Horta nia mandatu Remata, ita sei kontinua nafatin dapur ba povu,” dehan nia liu husi ninia diskursu iha ambitu komemorasaun loron mundial labarik neebe halao iha areadores dapur ba povu iha Aldeia Oemolo, Suku Lifau, Postu Administrativu Pantemakassar RAEOA, Segunda (01/06/2026).
Iha biban nee, agradese ba Canicio Bria alias Titi Nizia ho Madre husi Kongregasaun Dominicana neebe organiza dapur ba povu hodi oferese aihan nutrisaun ba labarik sira iha Oecusse, liu-liu iha Suku Lifau.
Iha biban nee, Sekretaria Rejional Asuntu Sosial no organizasaun komunitaria, Merita Marques Lafu dehan ohin selebra loron labarik mundial iha TL.
“Hau hanoin, ita iha TL, governu halo programa barak iha instituisaun Saude, Edukasaun parte sosial, ita fo apoiu barak ba labarik sira ho inan sira, tanba nee iha saude, fo prioridade ba labarik ho inan sira hahu husi inisiu haree labarik sira, para iha future karik labarik sira la bele monu ba susar iha kazu malnutrisaun nomos moras sira seluk,” dehan Sekretaria Rejional Asuntu Sosial no organizasaun komunitaria, Merita Marques Lafu ba STL iha rezidensia dapur ba Povu neebe estabelese husi PR iha Aldeia Oemolo, Suku Lifau, Segunda (01/06/2026).
Nia dehan, komemorasaun loron mundial labarik iha dapur povu Oemolo, halo atividade ida neebe maka durante nee sira fo aihan ba labarik sira sira hotu laos labarik minoridade maibe kuaze labarik adulsente sira, tanba nee governu Autoridade mos tenke apoiu. Iha okaziaun nee mos sira lori ekipa ida husi Departementu Saude oral UNDIL nian neebe maka maka fo mos asistensia saude oral nian labarik sira.
“Ohin molok hau mai dapur ba Povu hodi komemora loron Mundial Labarik nian, hau mos ba iha eskola iha Masin, tanba Diresaun Serbisu Rejional Edukasaun ho parseiru sira selebra mos loron mundial labarik iha neeba, atu asegura katak prosesu aprendijazen nee lao ho diak, nunee mos iha nee mos garantia katak asistensia mediku mos tenke lao ho diak, tanba nee ohin loron husi parte saude sira mos halao atividades SISKA iha areador dapur ba povu iha Aldeia Oemolo, laos deit ba labarik sira maibe ba povu hotu-hotu. Tanba nee, hau hanoin, loron ohin importante, tenke tau matan ba labarik sira, liu-liu sira neebe maka la iha oportunidade atu eskola, tanba nee husu ba inan aman sira atu lori labarik sira mai eskola tanba dadaun nee, ita nia eskola iha TL gratuita,” haktuir Merita.
Nia haktuir tan katak, ba sira neebe maka moras karik, favor lori sira ba iha Hospital ou fasilidade saude neebe besik para labarik sira labele iha problema saude nomos ba problema ba edukasaun nian.
Iha biban nee, Xefe Departementu infermentaria UNDIL, Nilton Freitas de Jesus dehan, ohin komemora loron mundial labarik nian iha Oecusse, UNDIL serbisu hamutuk ho Dapur ba povu husi PR ho naran kantina matak.
“Ohin ami mai iha Oemolo atu Screening no checkup ba alin kiik oan sira iha Oemolo, atu halo prevensaun oinsa atu kuidadu saude ho diak tanba iha ibun laran hanesan portaun boot ba moras hotu-hotu atu liu ba ita nia isin lolon sira. Husi 50% ami cek labarik sira, kuaze 75% labarik sira nia nehan, kuaze barak maka aat ona, entaun labarik sira ho idade 7 too idade 12, nehan permanente kuaze moris hotu ona, tanba nee kuandu la kuidadu sira nia nehan agora, sira nia nehan sei aat hotu, entaun iha nee ami halo ona prevensaun iha nee, sira neebe nehan presiza atu losu, tenke losu tenke halo prevensaun kedan, neebe labarik kuaze 300 pesoas partisipa iha tratementu saude ohin.
Nunee mos Irma, Maria de Fatima da Cunha husi kongregasaun Dominicana dehan, agradese teb-tebes ba prezensa husi Palasiu do Governu, Governu Japaun liu husi JICA, Dotor Nilton ho estudante Universitariu UNDIL inklui Assosiasaun MANEO hamutuk ho povu Suku Lifau, selebra loron mundial Labarik.
“Ita hotu hatene katak, loron ida nee importante ba labarik sira hotu mundu no TL, hau nuudar koordenadora prezidente Dapur ba povu ka kantina matak RAEOA, hau haksolok teb-tebes tanba programa ida nee, ajuda boot teb-tebes ba ita nia labarik kiik oan sira, tanba liu husi checkup ba labarik sira kuaze 75% labarik sira nia nehan aat, afeta sira nia saude, tanba nee ami agradese ba PR Jose Ramos Horta neebe mak ho inisiativu harii dapur ba povu mai Oecusse iha Oemolo suku Lifau,” dehan nia.
Progresu Green Kitchen ka dapur ba povu iha Oecusse, labarik sira la hanesan uluk neebe mai eskola, tuur ho triste, maibe hafoin loron-loron simu aihan husi dapur ba povu, ohin loron sira kontente expresa sira nia hanoin no moris ho alegria ona, tanba nee agradese ba PR Horta neebe ajuda labarik sira iha sira nia aprendizajen, kuandu labarik sira han aihan neebe saudavel, ajuda labarik sira badinas estuda no ajuda sira nia prosesu aprendizajen lao ho diak.
Ramila: Labarik iha Direitu ba Edukasaun no Saude
Iha biban nee, liu husi kampanha ba loron Mundial Labarik neebe realiza iha Oecusse, Diretora Assosiasaun Masine Neo Oecusse (MANEO), Ramila de Fatima da Costa liu husi ninia deskursu kampanha dehan, ohin selebra loron Direitu labarik.
“TL adopta konvensaun Direto labarik, signifika politika hirak neebe tau iha nee, proteze ona ita boot sira nia direitu ba Eskola, Diretu Saude nomos Direitu Aihan, direitu ba moris ho identidade nuudar sidadania ida iha nasaun ida nee,” dehan Diretora Assosiasaun MANEO, Ramila da Costa.
Nia haktuir tan katak, too ohin loron labarik balun, sedauk hetan asesu ba direitu ba sidadania tanba aman balun la iha responsabilidade ba prosesu ida nee, impede sira nia direitu atu bele hetan sira nia sertidaun RDTL.
“Keta haluha katak, labarik hotu-hotu iha direitu ba familia neebe mak harmonia, tanba nee ita agradese ba nasaun TL, neebe maka adopta ona konvensaun ba direitu labarik husi idade 0 too 18, iha direitu atu hetan tratamentu neebe maka dignu,” dehan nia.
(jos)







