DILI, STLTIMORLESTE.com – Bainhira ema idak-idak laiha konsiensia no baruk atu hamoos foer ka lixu iha uma hun no oin, hodi husik hela deit foer sira nee naklekar nomos be nalihun iha uma ninin no vazu aifuan sira neebe tau iha fatin nee, fasil tebes ba susuk dengue mosu hodi tolun no oan iha fatin sira nee.
Oras nee daudaun numeru moras dengue kontinua sae makaas husi loron bá loron iha sentru saude sira neebe iha Dili laran nomos iha Munisipiu balun, ate labarik balun too lakon vida kauza husi moras nee rasik. Haree bá situasaun nee halo ema hotu triste, nunee governu liu husi Ministériu Saude ho ekipa nafatin esforsu hodi halo prevensaun ba moras refere.
Tuir observasaun diariu nee, governu liu husi Ministériu Saude ho ekipa sempre halo sosializasaun kona-ba prevensaun no promosaun saude publiku nian, halo fomigasaun no fahe abate bá komunidade sira hodi tau iha tanki laran. Iha sosializasaun ekipa saude sira sempre husu bá komunidade hotu atu ema idak-idak halo limpeza foer iha sira nia uma, labele husik be nalihun iha balde no vazu aifuan nian, toba tenke uza muskateiru no sel-seluk tan, bá komunidade sira hotu neebe konsentra iha Dili laran, maske fatin balun ekipa saude labele too.
Buat sira nee hotu fila fali bá ema idak-idak nia konsiensia, liu-liu kona-ba limpeza uma. Iha ema balun hakarak duni atu nia uma hun sira tenke moos hela deit no lakohi bee nalihun iha fatin-fatin, tanba ema nee lakohi atu moras nee mosu iha familia uma laran. Maibe balun la preokupa, maske ekipa saude no autoridade lokal avizu, maibe sira husik hela deit foer sira nakonu no naklekar iha uma oin no ninin, husik too loron 3 no 4 mak foin hamoos dala ida.
Komunidade Komoro, Madalena Eva Soares dehan, buat ida limpeza uma hun no labele soe foer arbiru nee fila fali bá ema idak-idak nia aan.
Kuandu nia lakohi moras nee kona nia ho familia entaun hakarak ka lakohi nia iha obrigasaun no responsabilidade bá nia aan hodi hamoos no kuidadu aan husi moras sira. Neebe labele hein deit avizu husi ekipa saude no autoridade lokal sira mak foin hakfodak atu hamoos. Pior liu mak komunidade balun bainhira ekipa saude no autoridade lokal sira avizu tama husi tilun sorin sai fali bá sorin, tanba sira baruk atu preokupa ho sira nia saude, maibe bainhira moras mosu no grave ona fo sala fali ba governu.
“Saude nee iha ita nia liman rasik, neebe ita nain mak tenke kuidadu aan husi moras sira hotu, liu-liu bá labarik sira. Satan agora nee tempu moras dengue nee makaas iha hospital sira, neebe ita tenke kuidadu aan. Kuidadu aan nee mak tenke badinas limpeza uma laran too liur sira, hamaran bee neebe nalihun no foer neebe halibur tenke bá soe didiak iha lixu fatin neebe governu prepara. Nunee mos kuidadu hahan neebe atu fo bá labarik sira,” dehan nia bá STL iha Komoro, Kuarta (18/03/2026).
Nia afirma, buat sira nee hotu bainhira uma kain idak-idak halo hela deit, nee sei kontribui hodi hamenus ou prevene moras sira iha rai laran. Maibe sekuandu la pratika buat sira nee iha uma kain idak-idak, difisil atu prevene susuk dengue iha rai laran, tanba kontribui hela fatin ba susuk nee atu hela no tolun.
Iha sorin seluk Reprejentante Autoridade Lokal Dom Aleixo, José de Jesus liu husi sesaun husu no hatan iha workshop enseramentu implementasaun susuk wolbachia hatete, sira sempre halo inkontru iha Dom Aleixo kona numeru denge sae makas nee. Tanba aprezentasaun husi Ministériu Saude nian kona bá moras dengue iha Munísipiu Dili, husi Dom Aleixo mak makas liu.
Prevensaun neebe MS halo mak husik susuk Wolbachia iha Agusto 2025 para kaben ho susuk rai laran sei hamenus dengue, halo fomigasaun no fahe abate, maibe buat sira nee hotu presiza tempu hodi organiza malu.
“Fatin balun iha Dom Aleixo MS la husik susuk Wolbachia hanesan mota Maloa bá leten, Manleuana, Maslidun iha Tasitolu, foho João Paulo II nian nee la husik susuk. Neebe dala ruma efeitu husi fatin balun neebe la husik susuk neemak denge nee sae makas karik, maibe ida nee so parte MS Mak hatene,” nia tenik.
Nia hatutan, kona bá limpeza nee, autoridade lokal sira sempre organiza malu hodi halo jestaun limpeza hamutuk ho komunidade sira. Limpeza jeral nee halo tuir orariu, nee sempre organiza malu halo hela deit.
(dom)







