DILI, STLTIMORLESTE.com – Vise Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Majór Jenerál Calisto Santos “Coliati” triste tanba Krime Transnasional buras iha Timor Leste (TL).
Nia dehan, ninia lutu iha Fronteira hahu kuak, fasilita krime transnasional fasil tama Timor Leste, situasaun ida nee, ukun nain neebe ukun nasaun nee tenke halo reflesaun.
“Krime sira nee mosu iha rai laran tanba saida, hau fo ezemplu simples ida, ita boot sira halo toos, karik fahi ruma tama imi nia toos tanba saida? tanba lutu kuak ona iha fahi dalan, se mak halo lutu kuak, fila – fali ba ema neebe ukun ita nia rai. Hau nuudar militar hau nuudar ema ida neebe mai husi rezistensia, ema ida neebe oituan ka barak kontribui ba libertasaun rai ida nee nian sente triste ho situasaun ohin loron lao iha ita nia rain,” hatete Vise Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Majór Jenerál Calisto Santos “Coliati” ba jornalista sira iha Kuartel Jeneral Fatuhada, Dili, sesta feira (10/07/2026).
Nia informa, sem duvida povu tomak akompanha situasaun neebe agora lao hela iha rai laran, tanba sa mak hamosu krime oioin iha rai ida nee, ida nee sai reflesaun ida, liu- liu ba ukun nain sira.
Coliati esplika, independensia ida nee la mai ho bandeza, nee produtu koletivu husi povu ida atu bele konkista ninia liberdade, nunee bele konstrui ninia aan hanesan povu ida livre independente neebe prokoniza ba prinsipiu demokrasia no prinsipiu valór direitu humanus.
“Maibe ha faze kostrusaun estadu dezafiu nee oioin, dezafius ida mak ohin loron ita hasoru iha ita nia rai maka buat ida neebe agora ita hare krime oioin. Hau sente laran moras kuandu haree ita nia rai sai tiha hanesan fatin ba merkadu negro, saida mak merkadu negro, iha buat ida neebe hau aprende iha baze de apoiu, ita nia rai sai tiha baze ba atividade ilegál oi-oin, nee tanba saida, nee fila-fali ba ema neebe ukun rai ida nee, la hatene tanba Lei mak fraku ou tanba lei iha maibé ita mak la respeita lei tanba nee mak hamosu krime sira nee,” nia hatutan.
Veteranu Coliati esplika, merkadu negro nee buat ida neebe hanesan ema militár aprende iha baze de apoiu.
Nia dehan tan, nasaun nee agora sai tiha ona baze ba atividade legal oioin, ida nee fila -fali ba ema neebe ukun rai ida nee, kazu transnasionál buras iha rai laran, la hatene tamba lei mak fraku? ou lei iha mas ema mak la respeita lei.
Tanba nee povu tomak mak senti atu bele hetan paz estabilidade seguransa iha rai nee, la depende deit ba F-FDTL no PNTL . Nunee apelu ba povu tomak, atu kiik ka boot hothotu matan moris neon nain hodi haree saida mak akontese iha nasaun ida nee, ajuda forsa seguransa sira, liu husi informasaun.
“Kaundu ita boot sira haree suspeita atividade ruma iha sosiedade iha knua ka bairru, informa lalais ba parte seguransa, atu nunee Seguransa bele atua,” nia informa.
Tuir nia katak, aktu ida nee bainhira ajente estadu sira neebe servi interese nasional hanesan funsionario iha setor sira neebe fasilita, konsidera sira kriminozu, oportunista. Tanba nee labele husik kriminozu mosu iha nasaun ida nee.
“Nasaun nee iha aperelu rua, PNTL ho F-FDTL atu bele kombate kriminozu sira, aparelu rua nee mak garante estabilidade seguransa atu nunee estadu no governo bele iha oportunidade halo dezenvolvimentu servi estadu nasaun nian,” nia subliña.
Coliati afirma, lei tenke funsiona ba Timoroan hotu neebe envolve iha aktu kriminozu sira. labele haluha katak Timor -Leste iha aparelo rua PNTL no F-FDTL neebe labele hanoin katak Timor Leste ka Dili nee hanesan Aldeia oan ida, neebe ema ilegal attu tama livre halo aktividade sira subsubar iha bairu sira nee, mas la fasil atu sira bele halao konformi sira nia hakarak, nasaun ne’e iha PNTL no F-FDTL .
“Hau apela ba Timoroan sira, buka osan buka moris tuir dalan neebe los no legal, labele liu husi atividade ilegal sira, husu atu respeita no valoriza ba ema sira neebe fo sira nia vida hodi hari nasaun ida nee. Tamba nee ba mak maluk sira neebe hakarak halao sira nia moris nee iha liberdade tomak, maibe dentru ba responsabilidade, labele halo atividade sira nee konforme imi nia hakarak no liu liu aktividades ilegais no atividades sira neebe lori Timor Leste sai fali nasaun ida neebe kriminozu ida,” nia koalia.
Tanba nee apela ba kriminozu sira, se se deot se mak envolve iha aktu kriminozu sei hasoru aperelu estadu hanesan PNTL no F-FDTL.
(jen)






