ZUMALAI, STLTIMORLESTE.com – Sistema edukasaun iha Timor-Leste sei enfrenta dezafiu barak, inklui infraestrutura, rekursu umanu, finanseiru, ekipamentu no relevánsia kurríkulu ho nesesidade merkadu traballu, ne’ebé presiza atensaun no hadi’a ba futuru.
Reitor Instituto Ciências da Saúde (ICS), Leão Borges, hato’o preocupasaun ne’e ba STL Segunda-feira (05/10/2026), no dehan dezafiu sira-ne’e sei sai parte husi prosesu dezenvolvimentu edukasaun iha Timor-Leste.
“Hau hanoin dezafiu nee barak. Problema ida mak ita-nia infraestrutura seidauk diak, depois ita-nia rekursu umanu. Ida-ne’e mak ita-nia dezafiu ne’ebé ita hasoru no infrenta hela. Ita presiza hadi’a,” tenik Leão Borges.
Nia dehan, dezafiu iha área finanseira, rekursu umanu no infraestrutura presiza haree no hadi’a tanba Timor-Leste sei iha prosesu dezenvolvimentu nu’udar nasaun foin ukun-án.
“Nasaun foin ukun-án, iha buat barak mak ita presiza hadi’a iha futuru, liuliu dezafiu sira ne’ebé ohin hau mensiona,” nia hatutan.
Enkuantu ne’e, Diretor Eskola Sekundária Téknika no Vokasional (ESTV-IT) 28 de Novembro Becora-Díli, Tomas Pinto, dehan dezafiu infraestrutura no rekursu material bele afeta kualidade no relevánsia prosesu aprendizajen estudante sira nian.
“Dezafiu prinsipál iha sistema edukasaun mak infraestrutura no rekursu material, liuliu falta laboratóriu ne’ebé adekuadu, ekipamentu mákina no ferramenta atualizadu ba área téknika, hodi limita estudante sira-nia oportunidade atu halo prátika direta,” nia dehan.
Tomas esplika katak, ESTV-IT iha departamentu tékniku, inklui Eletrónika, Informátika no Arte Gráfika. Tanba ne’e, ekipamentu no ferramenta ne’ebé atualizadu importante atu suporta atividade prátika estudante sira nian.
Nia mos hatete katak, kualifikasaun no formasaun ba professór tékniku presiza aumenta, atu bele akompaña mudansa teknolojia ne’ebé dezenvolve lalais.
“Presiza aumenta númeru no kapasidade professór tékniku sira nian hodi bele akompaña mudansa teknolojia ne’ebé avansa lalais,” nia hatete.
Aleinde ne’e, Tomas dehan, relevánsia kurríkulu ho merkadu traballu mos sai dezafiu, tanba kurríkulu presiza kontinua konekta ho nesesidade indústria no setór privadu, hodi prepara graduadu sira atu kompete iha merkadu traballu.
Nia hatutan katak, asesu ba materiál iha lian Portugés, inklui livru referénsia, materiál didátiku no rekursu pedagójiku, sei limitadu no situasaun ne’e bele afeta prosesu ensinu-aprendizajen.
Enkuantu ne’e, Diretor Ezekutivu TLCE, José Monteiro, bazeia ba observasaun TLCE, dehan eskola balun sei enfrenta falta professores.
Nia konsidera katak rekrutamentu foun ne’ebé hala’o husi Ministeriu Edukasaun (ME) bele ajuda responde ba nesesidade eskola sira ne’ebé sei falta manorin, liu-liu bainhira kolokasaun halo tuir área hanorin no nesesidade eskola ida-idak.
“Tuir TLCE nia haree, ita-nia eskola balun sei falta manorin, maibé ho rekrutamentu ne’ebé halo husi ME, ne’e bele responde ona ba nesesidade eskola nian,” nia esplika.
(jac)







