DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, ekonomia verde laos opsaun retorika ida, maibe ida nee reprezenta estratejia dezenvolvimentu neebe esensial hodi hametin soberania ekonimika.
Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatoo kestaun liu husi nia diskursu, bainhira sai orador iha seminariu ho tema ekonomia Verde, Ambiente no Resiklajen konstrui futuru ida neebe sustentavel ba Timor Leste iha salaun Xina Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairo Pite, Kinta (06/08/2026).
Ekonomia verde laos opsaun retorika ida, no mos laos konseitu ida neebe importa deit atu hatan ba ajenda internasional sira. Maibe ida-nee reprezenta estratejia dezenvolvimentu ida neebe esensial, oportunidade ida atu hametin soberania ekonomika no responsabilidade ida hasoru jerasaun sira iha futuru.
“Ho ksolok boot hau fo benvindu ba ita boot sira hotu iha Seminariu ida nee konaba ekonomia verde. Maski halibur malu nee akontese iha semana dinamiku Maratona Internasional Dili 2026, DIM Expo no Semana Matak, tema neebe halibur ohin loron hakat liu desportu. Ita iha nee atu reflete konaba pergunta ida neebe importante liu ba futuru Timor-Leste nian, oinsa harii modelu dezenvolvimentu ekonomiku neebe bele hamosu prosperidade, kria oportunidade ba ita-nia povu no, iha tempu hanesan, proteje patrimoniu natural neebe ita simu eransa husi jerasaun sira uluk nian. Ekonomia verde laos opsaun retorika ida, no mos laos konseitu ida neebe importa deit atu hatan ba ajenda internasional sira. Ba nasaun joven ida hanesan Timor-Leste, ida-nee reprezenta estratejia dezenvolvimentu ida neebe esensial, oportunidade ida atu hametin ita-nia soberania ekonomika no responsabilidade ida hasoru jerasaun sira iha futuru,” dehan PR Horta.
Prezidente Republika hatete dezenvolvimentu sustentavel laos konseitu abstratu ida. Nee tradus ba realidade sira neebe konkretu tebes, komunidade sira ho oportunidade ekonomika foun agrikultor sira bele produz ho valor akresentadu neebe boot liu foin sae sira ho asesu ba abilidade foun sira no empregu neebe diak enerjia neebe moos no asesivel liu ai-laran sira neebe hetan protesaun oseanu sira neebe prezerva ona no populasaun sira neebe reziliente liu ba impaktu sira husi mudansa klimatika.
Xefe Estadu hatete Timor-Leste hasoru dezafiu istoriku no urjente ida atu diversifika nia ekonomia verde no azul. Iha tinan barak nia laran, rekursu petrolíferu fo dalan atu finansia investimentu nasional importante sira. Maibe, hatene katak modelu ekonomiku ida nee labele sustenta dezenvolvimentu ba tempu indefinidu, partikularmente iha mundu ida neebe maka lao lalais ba tranzisaun enerjetika no dekarbonizasaun. Timor-Leste nia rikusoin loloos ba dekada sira tuir mai laos deit iha rikusoin sira neebe iha ita-nia rai okos. Nia mos hela iha rai leten iha ai-laran sira, biodiversidade rai agríkola sira, potensial agrikultura sustentavel nian, enerjia renovavel no rekursu tasi nian neebe luan.
“Ekonomia Verde no Ekonomia Azul hamutuk reprezenta rikusoin estratejiku rua neebe boot liu iha ita-nia rain. Tasi sempre halo parte iha ita-nia identidade nasional. Nia sustenta komunidade tasi ibun sira, proteje biodiversidade estraordinaria no reprezenta fonte konesimentu, inovasaun no oportunidade ekonomika sira. Nunee mos, ita-nia foho, ai-laran no teritoriu rural sira reprezenta patrimoniu natural ida neebe tenke valoriza no proteje. Proteje ambiente la signifika limita dezenvolvimentu. Pelu kontrariu, signifika harii ekonomia ida neebe modernu liu, kompetitivu no reziliente, preparadu atu hasoru dezafiu sira sekulu XXI nian,” katak PR Horta.
PR Horta dehan Nuudar Estadu-membru ASEAN no CPLP nian, no liuliu nuudar membru Grupu Nasaun Menus Dezenvolvidu (LDCs), Estadu Illa Kiik Dezenvolvimentu (SIDS), Grupu g7+, no nuudar nasaun parseiru Forum Illa Pasífiku nian (PIF), Timor-Leste defende ona iha forum internasional boot sira, inklui Forum Ekonomiku Mundial, Davos, no tranzisaun ekonomika mundial katak tenke justu no tranzisaun ekonomika mundial inkluzivu no responsivu ba nesesidade espesífiku sira hosi nasaun sira neebe vulneravel liu.
Nasaun sira neebe sei dezenvolve hela labele hein atu asume deit responsabilidade global sira sira mos tenke iha asesu ba finansiamentu, teknolojia no parseria sira neebe permite sira atu transforma dezafiu klimatiku sira ba oportunidade sira ba dezenvolvimentu.
(eme)







