DILI, STLTIMORLESTE.com – Relasiona ho esbosu lei seguransa sibernetika, husi parte Ministeriu Justisa nian hatoo ona submisaun ba iha Parlamentu Nasional (PN).
“Ita halo ona submisaun ba iha Parlamentu Nasional atu husu autorizasaun lejislativa, tanba materia nee sei halo husi Governu no sei buka esforsu atu haree sa lei mak importante no instrumentu juridiku saida mak importante atu halo komplementalidade ba iha lei protesaun dadus no mos ba iha seguransa sibernetika nian,” dehan Ministru Justisa, Sergio Hornai ba jornalista sira, bainhira remata Konselhu Ministru, Kuarta (05/08/2026).
Tuir governante nee, lei seguransa sibernetika nian ita husu hela autorizasaun ba iha Parlamentu Nasional, tanba Parlamentu Nasional sei resesu hela, sira fo ba ita atu hare.
Nia informa, se kuandu lei nee iha ona, sei iha medida, se mak halo infrasaun sei simu responsabilidade administrativa.
Iha sorin seluk, Jurista Sergio Dias Quintas katak, ohin loron ita haree daudaun iha Timor Leste kazu ho naran Scamming Call Centre, ho modus operandi uza teknolojia dijital aktualizadu neeebe involve ema estranjeiru ho maneira halai liu ho natureza krime organizadu transnasional, krime hirak ho nia tipu perigozu tebes ba nasaun Timor Lesta nia vida, tanba nee mak Timor Leste laos kombate krime hirak nee ho Kodigu Penal deit, maibe presiza mos halo lejislasaun espesial hodi prevene no kombate krime sira nee.
“Hau nia hanoin tempu too ona para Timor Leste halo lejislasaun espesial konaba krime sibernetika, estadu Timor Leste presiza husu tulun ba Konselhu Europa para ajuda no harmoniza lejislasaun sobre Cyber Crime,” dehan Sergio.
Nia hatutan, wainhira ita hetan tulun husi Konselhu Europa bele fasilita Timor Leste adere ba konvensaun internasional ho naran konvensaun Budapest, tanba pais CPLP neebe mak seidauk ratifika konvensaun Internasional nee hanesan Angola, Mosambique no Timor Leste, restantes ratifika tiha ona.
Nia sublina, konvensaun nee importante ba Timor Leste para bele halo prevensaun, no kombate Krime informatiku hanesan Scamming Call Centre.
Aleinde nee, Jurista Alexandre Corte Real dehan, urjentemente kria lei sibernetika atu regula aktu Scam Call Center.
“Urjente halo lei sibernetika ida nee pasu primeiru, no lei nee hatudu konaba nia sansaun tenke forte, kuandu lei nee iha ho nia sansaun forte ema sei la halo tan ida nee,” dehan Jurista Alexandre.
Nia hatutan, presiza duni estabelese lei sibernetika, no lei nee mos iha ema oituan deit mak hatene, tanba nee koalia ho ibun deit labele bandu ema ho lei mak bandu ema.
Nia reforsa, sansaun neebe Tribunal aplika seidauk klaru, depois kaer sira mai investiga aplika medida, atu lori sira ba iha julgamentu tenke iha lei baziku forte mak foin julga sira. Ho situasaun ida nee tenke estuda konaba ita nia frakeza iha neebe, atu hadia tiha ita nia frakeza nee.
Profunda, kria lalais lei sibernetika, se lei nee la iha bele kaer tiha balu maibe iha tinan oin bele komesa fali, ema sira halo ida nee konhesimentu klean. Atu halo prevensaun kria lei sibernetika atu kontrola aktu sira nee, no bele deteta.
Akresenta, sidadaun neebe tama mai iha Timor sira estuda hotu ona ita nia situasaun, no mos ita nia lei neebe iha, no medida neebe Tribunal aplika mos labele liu husi ida nee, tanba ita nia lei klaru seidauk iha, no ita nia lei penal mos la koalia konaba sibernetika. Tanba nee iha ona lei sibernetika mak foin bele regula sira, no kria lei nee mak iha solusaun.
Alexandre dehan, lei sibernetika tenke aprova atu ita bele kontrola buat sira ohin loron nee livre demais liu hanesan mosu jogu online nee, se mak atu halo lei nee ba iha Konselu Ministru no Deputadu sira. Se iha lei nee iha regra hodi kontrola, bele detekta ema nee fora de estandar.
Tanba se lei la iha, ita sofre ohin loron jogu online lao, halo detensaun ba ema rai liu barak, tanba falta de kontrola, atu kontrola nee tenke iha lei mak utiliza atu kontrola, kuandu lei iha ona sansaun forte ema mos dada aan ona husi aktu nee.
Alexandre esplika, se lei la iha ita bele kaer investiga maibe tinan oin bele komesa fali, depende ba sira nia atividade halo nee mak diak ona, Estadu la deteta sira bele kontinua moris.
(ter)






