AMBENO, STLTIMORLESTE.com — Ezekusaun Orsamentu Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (RAEOA) to’o 30 de Setembro 2026 atinji aproximadamente 35% husi Fundu Konsolidadu ho alokasaun hamutuk US$ 73 millaun, tuir aprezentasaun kona-ba situasaun finanseira iha terseiru trimestre.
Informasaun nee hatoo husi Diretora Rejional Serbisu Asuntu Finansas, RAEOA, Adelaide Coreia iha konvokatoriu Enkontru Membru Autoridade RAEOA iha Salaun Alfandega, 1 de Maiu Palaban Oecusse, Kuarta (07/10/2026).
Nia dehan, dadus ne’e hatudu katak, gastu atual RAEOA to’o trimestre terseiru atinji 35%, enkuantu bainhira inklui obrigasaun no komitmentu, taxa ezekusaun sei aas liu.
Iha aprezentasaun ne’e, Diretora finansas esplika katak, rezultadu ezekusaun tuir kategoria orsamentál no direksaun sira. Kategoria balu hatudu progresu aas, maibé kategoria seluk seidauk ezekuta tanba problema sistema, mudansa estrutura no limitasaun disponibilidade orsamentu, tanba ezekusaun orsamentu ida nee, mai husi orsamentu 2026 nian.
Kapital Menor sei hasoru problema sistema
Nia akresenta, Ba kategoria Kapital Menor, orsamentu aprovadu ba 2026 hamutuk aproximadamente US$2,3 millaun. To’o terseiru trimestre, gastu atual sei rejista 0%.
Diretora finansas esplika katak, situasaun ne’e la’ós nesesariamente tanba falta atividade, maibé relasiona ho mudansa iha sistema orsamentál no prosesu rekolokasaun orsamentu.
Problema ne’e, tuir aprezentasaun, comunica ona ba Ministériu Finansas atu rezolve no permite rekolokasaun orsamentu ne’ebé afeta kategoria Kapital Menor.
Nia hatutan, iha sistema mos rejista valor negativu iha obrigasaun, ne’ebé konsidera hanesan problema tékniku ka over-budget no la reprezenta gastu real.
Kapital Dezenvolvimentu
Iha kategoria Kapital Dezenvolvimentu, orsamentu atual hamutuk aproximadamente US$ 22,2 millaun. To’o terseiru trimestre, gastu atual atinji US$ 7,1 millaun, ho obrigasaun US$2,3 millaun.
Balansu orsamentu ne’ebé hela hamutuk aproximadamente US$ 12,7 millaun, enkuantu taxa gastu atual atinji 32,2%.
Aprezentasaun mos temi pagamentu ba obra kafetaria ne’ebé, tuir informasaun aprezenta, obra ne’e remata ona 100%.
FED ho ezekusaun salariu aas
Ba Fundu FED, ho alokasaun global aproximadamente US$38,9 millaun, kategoria Saláriu no Vensimentu iha alokasaun US$320 mil.
Gastu atual atinji US$277 mil, ho obrigasaun no komitmentu seidauk rejista. Ho gastu ne’e, taxa ezekusaun atinji 86,4%, ho balansu aproximadamente US$43 mil.
Problema kona-ba disponibilidade orsamentu ba Saláriu no Vensimentu iha Fundu FED informa ona ba autoridade relevante, inklui Prezidente FED. Karta kona-ba asuntu ne’e mos haruka ona.
Bens no Servisu atinji 25,1%
Kategoria Bens no Servisu iha alokasaun orsamentu atual hamutuk US$ 15,5 millaun.
To’o terseiru trimestre, gastu atual atinji US$ 3,9 millaun, ho obrigasaun US$ 6,2 millaun no komitmentu aproximadamente US$ 126 mil.
Tuir dadus aprezenta, taxa gastu atual ba kategoria ida-ne’e atinji 25,1%.
Transferénsia Públika
Ba kategoria Transferénsia Públika, iha alterasaun orsamentál aproximadamente US$ 1 millaun, ne’ebé destina atu apoia nesesidade Saláriu no Vensimentu.
Gastu atual iha kategoria ne’e aprezenta ho taxa ezekusaun aproximadamente 36,3%.
Diretora finansas esplika katak, alterasaun ne’e parte husi esforsu atu ajusta disponibilidade orsamentu ho nesesidade atual, liuliu ba pagamentu saláriu no vencimentu.
Ezekusaun tuir direksaun
Aprezentasaun mos hatudu diferensa significativa entre taxa ezekusaun direksaun sira.
Iha total 14 direksaun, tuir estrutura ne’ebé refere iha Lei Orsamentál no Resolusaun Nú. 37/2025.
Direksaun Jerál rejista taxa ezekusaun aas liu, hamutuk 77,1%. Rezultadu ne’e, tuir aprezentasaun, influensia husi pagamentu Saláriu no Vensimentu, ne’ebé reprezenta parte importante husi gastu direksaun.
Direksaun seluk, inklui direksaun ne’ebé iha alokasaun iha kategoria Kapital Menor, sei hasoru taxa ezekusaun ki’ik ka 0%, liuliu tanba problema iha sistema no prosesu rekolokasaun orsamentál.
Direksaun Transportes no Komunikasaun, por ezemplu, iha alokasaun aproximadamente US$ 72 mil iha kategoria Kapital Menor, maibé to’o terseiru trimestre seidauk rejista ezekusaun.
RAEOA presiza hadi’a ezekusaun
Rezultadu ezekusaun terseiru trimestre hatudu katak RAEOA sei hasoru dezafiu atu garante implementasaun orsamentu tuir programa anual.
Problema sistema, mudansa estrutura administrativa, rekolokasaun orsamentu no disponibilidade finanseira sai fator sira ne’ebé afeta ezekusaun iha kategoria no direksaun balu.
Tanba ne’e, ekipa finansas kontinua halo koordinasaun ho Ministériu Finansas no instituisaun relevante sira atu rezolve problema tékniku, ajusta orsamentu no permite direksaun sira ezekuta alokasaun tuir nesesidade no prioridade.
Ho períodu orsamentál 2026 tama ona iha trimestre ikus, monitorizasaun no aselerasaun ezekusaun sei sai importante atu asegura orsamentu ne’ebé aloka bele transforma ba servisu no rezultadu konkretu ba komunidade Oecusse.
RAEOA Buka Solusaun ba Défisit US$1,9 Millaun ba Saláriu no Vensimentu
Iha okaziaun nee Diretora Rejional Asuntu Finansas, Adelaide Coreia aprezenta katak, Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (RAEOA) presiza aproximadamente US$1,9 millaun atu taka nesesidade Saláriu no Vensimentu ba tinan 2026, no parte finansas rekomenda atu buka fonte orsamentál alternativa sem afeta atividade prioridade, inklui merenda eskolar.
Diretór Finansas RAEOA, Miraila, esplika katak situasaun ne’e diferente ho tinan kotuk, tanba iha tinan 2026 la permite atu halo alterasaun orsamentu husi atividade merenda eskolar ba finalidade seluk.
“Tinan ida ne’e, bazeia ba ezekusaun orsamentu 2026, proibidu atu halo alterasaun husi atividade merenda eskolar,” nia hateten.
Tuir nia, iha tinan kotuk, alterasaun orsamentál bele konsidera disponibilidade no alokasaun husi tinan kotuk, inklui possibilidade atu redireciona parte orsamentu ba nesesidade Saláriu no Vensimentu.
Maibé, ba 2026, regra ne’e limita possibilidade atu uza orsamentu merenda eskolar atu taka défisit Saláriu no Vensimentu.
Finansas rekomenda analiza Kapital Menor
Ho nesesidade aproximadamente US$1,9 millaun, parte Finansas rekomenda atu analiza kategoria orsamentál sira, liuliu Kapital Menor, ne’ebé iha taxa ezekusaun ki’ik, atu haree possibilidade halo alterasaun orsamentál.
Objetivu mak atu evita atividade importante sira afeta no, iha tempu hanesan, garante disponibilidade orsamentu ba pagamentu Saláriu no Vensimentu.
Diretór Finansas hateten katak prioridade prinsipál tenke fó ba ema sira nia moris no direitu ba pagamentu, molok fó prioridade ba atividade sira ne’ebé seidauk planeadu ka seidauk implementa iha tinan ne’e.
Relatóriu overdue bele afeta ezekusaun
Iha sorin seluk, Finansas mos identifika problema kona-ba relatóriu sira ne’ebé liu ona prazu husi direksaun sira.
Ministériu Finansas haruka ona komunikasaun ba RAEOA kona-ba relatóriu sira ne’ebé seidauk submete. Tuir Diretór Finansas, dokumentu sira ne’e importante atu permite ekipa kontabilidade kontinua prosesu pagamentu no halo atualizasaun iha sistema.
Tanba ne’e, direksaun sira hotu husu atu submete relatóriu, inklui relatóriu kona-ba adiantamentu petty cash no dokumentasaun relevante seluk, molok loron 15 Outubru 2026.
“Se ita la submete ita-nia relatóriu to’o data ne’e, sei prejudika atu kontinua hasae ita-nia ezekusaun,” nia hateten.
Transportasaun materiál ezame nasionál
Finansas mos halo koordinasaun ho Ministériu Finansas kona-ba nesesidade Direksaun Edukasaun, liuliu ba ezame nasionál.
Koordenasaun ne’e atu permite abertura ka ativasaun kódigu orsamentál ne’ebé presiza, hodi prosesu pagamentu ba transportasaun materiál ezame nasionál husi Dili mai Oecusse.
Medida ne’e konsidera importante atu garante prosesu ezame nasionál bele lao tuir planu.
Ezekusaun orsamentu atinji 44%
Tuir informasaun iha aprezentasaun, ezekusaun orsamentu RAEOA iha momentu ne’e atinji aproximadamente 44%.
Diretór Finansas alerta katak relatóriu ne’ebé seidauk submete bele afeta atualizasaun dadus no, konsekuentemente, bele impede ezekusaun orsamentu atu aumenta iha sistema.
Nune’e, direksaun sira hotu husu atu acelera submissão dokumentu no relatóriu sira ne’ebé falta, atu ekipa kontabilidade bele halo ajustamentu no atualizasaun nesesária.
Impaktu ba proposta orsamentu 2027
Situasaun ezekusaun orsamentu 2026 mos iha ligasaun ho proposta orsamentu RAEOA ba 2027, ne’ebé RAEOA submete ona ba Governu Sentral.
Parte Finansas enkoraja direksaun sira atu kontinua halo pagamentu no kumpre dokumentasaun nesesária, inklui relatoriu sira, atu bele taka pendénsia antes prosesu diskusaun orsamentál ba 2027 tama ba faze debate jerál.
Ho tempu orsamentál 2026 tama ona iha reta final, prioridade agora mak asegura pagamentu obrigatóriu, liuliu Saláriu no Vensimentu, no hadi’a ezekusaun orsamentu liuhusi koordinasaun entre direksaun sira, RAEOA no Ministériu Finansas.
Tuir observasaun STL iha konvokatoriu Enkontru Membru Autoridade lidera direitamente husi Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu ho Sekretariu Rejional 3 no Diretor Rejional Serbisu Regional sira hamutuk 21 iha Salaun Alfandega Oecusse.
(jos)







