Fumasa iha Timor Impaktu Husi Kalimatan no Papua

Foto: Espesial

DILI, STLTIMORLESTE.com – Konsentrasaun fumasa iha Timor-Leste aumenta tanba ahi han rai iha Papua no Kalimantan, Indonézia, ne’ebé anin lori mai.

Informasaun ne’e hato’o husi Responsável Previzaun Públiku Direksaun Nasionál Meteorolojia no Geofízika (DNMG), Angelina Freitas, ba STL iha Kaikoli, Tersa (13/10/2026).

Angelina Freitas esplika katak, ekipa DNMG kontinua halo monitorizasaun ba kualidade ár durante semana ida ne’e, tanba fumasa afeta maka’as liuliu iha área urbana Díli.

Nia hatete katak, ida husi fator sira ne’ebé kontribui ba kondisaun ne’e mak efeitu El Niño, ne’ebé aumenta temperatura tasi no halo rai maran iha parte barak husi territóriu Timor-Leste.

“Bainhira ita tama iha faze El Niño, temperatura tasi manas no kondisaun rai maran aumenta risku ba ahi han rai. Fumasa ne’ebé ita observa agora mai husi ahi han rai iha Papua no Kalimantan, Indonézia, ne’ebé anin lori mai Timor-Leste,” Angelina esplika.

Nia kontinua hateten katak, direksaun no velosidade anin sai fator importante sira ne’ebé lori fumasa husi rejiaun vizinu ba Timor-Leste.

Maski Timor-Leste hahú tama ba tempu udan, kondisaun rai maran sei kontinua sai preokupasaun. Bazeia ba análize no probabilidade meteorolójika DNMG, kondisaun El Niño ho probabilidade 85% sei kontinua to’o Dezembru, no bele kontribui ba situasaun rai maran.

Tanba ne’e, DNMG apela ba públiku atu kontinua akompaña informasaun no atualizasaun kona-ba kualidade ár, atu bele hatene kondisaun ambientál no prevensaun ba impaktu ne’ebé bele afeta saúde.

DNMG mós husu ba komunidade, liuliu labarik no ema idozu sira, atu uza máskara bainhira sai ba li’ur, hodi hamenus risku ba saúde tanba poluisaun ár.

Antes mos iha Pajina DNMG STL hatete, entre poluentes sira seluk, PM (2.5) – material partikulado ±2.5 mikro metru mak barak liu, partíkula ne’e representa risku boot ba Saude tamba nia iha kapasidade atu penetra tama to’o Pulmaun umanu nian. Wainhira partíkula ne’e barak liu iha Ar, nia sei kauza iritasaun iha matan, vias respiratórias, mear no difikuldade atu dada i’is. Além de agrava moras sira relasiona ho respiratória no kardiovasulares (fuan).

Ba labarik, Idozo no ema sira ne’ebe moras hela sei sai vuneravel liu wainhira Kualidade Ar la di’ak.

Komesa aban dia 13 Kualidade Ar sei diak fali, maibe sei temporária ba loron balun deit tamba atividade sunu rai konitnua hela iha área Papua nian, iha dia (16-17 Outobro 2026) anin sei lori tan ahi suar mai husi parte Indonesia -Papua Nian mai too Ilha Timor, ao mezmu tempu assosia ho epoka sunu to’os nu’udar profissional agrikultura sira iha ita nia rai rasik (Timor-Leste), iha ne’ebe sei kontinua halo kualidade Ar la diak.

Iha situasaun ida ne’e, DNMG sei kontinua monitora kualidade Ar husi estasaun sira ne’ebe iha akompanha ho kondisaun tempo no anin liuliu QUEIMADAS FLORESTAIS/sira iha rejiaun sira ne’ebe besik ilha Timor nian.

Informa ba publiku atu uza maskara liuliu labarik, idoso no ema vuneravel sira atu evita halo atividade físika iha liur durante período ahi suar barak;

Taka janela bainhira deslokamentu rai rahun ka fumasa barak;

Evita sunu foer iha fatin lixu/foer ne’ebe besik labarik sira, idozu no ema vulnerabel sira;

Uza maskara filtrante apropriadu bainhira hala’o atividade iha liur;
Buka assistensia Medika, se sente susar dada i’is
Akompanha nafatin atualizasaun informasaun husi DNMG Timor-Leste.

(joa)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *