DILI, STLTIMORLESTE.com – Maski Governu promete barak atu kontrola folin nesesidade báziku, maibé realidade iha terrenu hatudu oinseluk. Folin semente, gazolina, Kir no SIM motor sa’e arbiru hodi hamate povu kiik nia moris loron-loron, tanba rendimentu la sufisiente.
Tuir faktu neebe iha presu gazolina sa’e ona ba US$ 1.50 kada litru. Promesa atu estabiliza folin kombustivel so sai retórika de’it, tanba to’o agora Governu seidauk hatudu asaun konkretu ruma.
Kondisaun hanesan akontese mós ba semente ne’ebé folin sa’e to’o US$ 7.50. Governu ko’alia barak kona-ba agrikultura nudar pilar ekonomia, maibé semente rasik folin karun liu, oinsa agrikultor sira bele kuda, n e’e hatudu Governu la sériu.
La’os ne’e de’it, kustu inspesaun veíkulu Kir ba motor no kareta sa’e maka’as ba US$ 85, no renovasaun SIM mós sa’e ba US$ 45. Kustu sira ne’e hanesan Governu foti fali osan husi povu nia bolsu ne’ebé mamuk ona.
Sa’e folin la kontroladu ne’e tanba frakeza Governu nian. Timor-Leste depende total ba importasaun, laiha produsaun lokál, no laiha kontrolu presu. Governu husik merkadu livre la ho limite hodi fó dalan ba importadór sira buka lukru boot.
Situasaun ne’e hatudu momos katak Governu promete barak maibé ezekusaun laiha rezultadu. Povu loron-loron hasoru difikuldade moris nian, rendimentu la sa’e maibé despeza sa’e maka’as. Se Governu kontinua nonok no taka matan, povu kiik mak sei terus nafatin.
Nune’e, povu la presiza tan promesa mamuk. Saida mak povu presiza mak asaun konkretu. Governu tenke hapara ko’alia barak no hahú halo servisu hodi kontrola lalais folin gazolina, semente, Kir no SIM. Se lae, Governu rasik mak sei halo terus povu kiik.
Tuir Observador Ekonomia, Silvino da Costa, sa’e maka’as folin sasán báziku sira ne’e hatudu Governu laiha estratéjia ekonómika ne’ebé klaru. Governu halo programa barak maibé la foka ba nesesidade real povu nian.
“Governu ko’alia kona-ba kresimentu ekonómiku, maibé kresimentu ne’ebé mak iha bainhira folin gazolina, semente, Kir no SIM sa’e arbiru hanesan ne’e. Ne’e la’os kresimentu, ne’e oho povu nia kbiit kompra. Povu nia osan la folin tan, tanba osan hotu ba de’it selu Kir US$ 85 no SIM US$ 45,” Silvino esplika ba STL, iha Dili, Kinta (24/06/2026).
Nia hatutan, se Governu la halo intervensaun lalais hodi kontrola presu no fó subsidiu ba nesesidade báziku, maka inflasaun sei sa’e maka’as liu tan no sei provoka krize sosiál iha futuru besik.
Iha parte ketak, Akademista husi UNPAZ, Armindo de Araujo, konsidera situasaun ne’e hanesan fallansu boot husi Governu nia polítika kontrolu merkadu. Governu hakmatek de’it no husik povu mesak hasoru realidade folin sa’e.
“Governu tenke loke matan. Tanba sa mak Kir no SIM folin karun liu fali? Ne’e servisu públiku la’os negósiu. Se kustu administrasaun sira ne’e mós sa’e arbiru, oinsa povu kiik bele kumpre regra? Governu tenke reve lalais kustu sira ne’e,” Armindo hateten.
Nia husu ba Governu atu la bele nonok. Tenke iha korajen atu bolu importadór sira no kompañia relevante tuur hamutuk hodi buka solusaun. Se lae, povu sei lakon fiar ba Governu no ikus mai povu kiik mak sai vitima nafatin.
(leo)
