Horta: Tenke Moderniza F-FDTL Sai Kompromisu

Prezidente Republika Jose Ramos Horta. (Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, tenke moderniza FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) tenke sai kompromisu neebe lao ba oin.

Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatoo kestaun nee liu husi nia diskursu iha selebrasaun 20 Agostu iha Matebian Munisipiu Baucau, Kinta (20/08/2026).

PR hatete, iha sekulu 21, dezafiu sira defeza nasional nian la hanesan ho sira iha pasadu. Seguransa Estadu sira nian la depende ona deit ba kapasidade militar tradisional sira.

Prezidente Republiika hatete, ameasa foun sira inklui atake sibernetiku sira, manipulasaun informasaun nian, risku teknolojiku sira, kriminalidade transnasional, mudansa klimatika no disputa sira konaba rekursu estratejiku sira. Tanba nee, modernizasaun F-FDTL tenke sai kompromisu neebe lao nafatin.

“Tanba nee, modernizasaun F-FDTL tenke sai kompromisu neebe lao nafatin. Modernizasaun la signifika deit atu hetan ekipamentu neebe avansadu liu. Liu liu, signifika investe iha ema, formasaun, konesimentu, dixiplina, lideransa, konservasaun,no kooperasaun ho parseiru rejional no internasional sira,” dehan Prezidente Republika.

Xefe Estadu hatete, Timor Leste harii ona parseria estratejika defeza nian ho Australia no Portugal, no dezenvolve kooperasaun neebe aumenta ba beibeik ho Brazíl, Xina, Koreia-Sul, Estadus Unidus Amerika (EUA), Índia, Indonezia, Japaun, Nova Zelandia no parseiru sira seluk. Kooperasaun exelente iha area seguransa no defeza ho Australia no Portugal importante liu-liu tanba nia importansia ba kontinuidade, impaktu no profundidade. Iha tempu hanesan, fundamental atu diversifika no fortalese Timor nia relasaun defeza nian ho parseiru sira ASEAN nian no país sira seluk iha komunidade internasional.

Kooperasaun nee regularmente tradus ba ezersísiu konjuntu, formasaun no interkambiu militar, hodi permite F-FDTL atu reforsa ninia kapasidade operasional no interoperabilidade ho forsa belun sira.

Entre ezemplu hanesan Harii Hamutuk ho Australia, Dalan ba Dame ho EUA, no mos ezersísiu sira neebe halao iha kuadru kooperasaun defeza nian ho Indonezia no nasaun sira CPLP nian.

Iha fulan Agostu nee F-FDTL partisipa hela iha Pacific Partnership 2026, iha Timor Leste, ho Estadus Unidus no parseiru internasional sira seluk, no iha Ezersísiu FELINO 2026, iha Brazíl, ho nasaun sira CPLP nian.

“Ita mos asiste ona aumentu kooperasaun naval ho Xina, Fransa, Estadus Unidus no Reinu Unidu, inklui liuhosi vizita sira hosi ro militar sira no asistensia umanitaria ba ita-nia portu sira,” katak PR Horta.

PR Ramos dehan, konaba kooperasaun ho Xina, Timor Leste sei defende nafatin abordajen ida bazeia ba dialogu, kooperasaun no respeitu ba lei internasional, komprende katak iha rivalidade istorika, estratejika, komersial no ekonomika entre potensia boot sira, maibe timor fiar katak pas no estabilidade rejional presiza hametin mekanizmu sira ba dialogu no kooperasaun entre ASEAN no potensia boot sira, inklui Xina, Índia, EUA no nasaun sira hosi Uniaun Europeia (UE).

“Iha esforsu ida nee, ami mos konta ho papel importante neebe UE bele halao hodi promove dame, ekilíbriu no rezolusaun pasífika ba konflitu sira entre potensia boot sira, hodi respeita nafatin lei internasional no prinsípiu sira hosi Karta Nasoins Unidas nian. Ezersísiu no parseria sira-nee hatudu katak F-FDTL sira progresivamente hakat hosi sai deit benefisiariu hosi kooperasaun ba sai parseiru ativu hodi harii seguransa, pas no resposta umanitaria, partikularmente iha rejiaun ASEAN no Azia-Pasífiku. Ita-nia Forsa Defeza sira tenke kontinua afirma sira nia-an nuudar instituisaun profisional ida, preparadu no adaptadu ba ezijensia sira mundu nian neebe muda beibeik, dehan Ramos.

Area fundamental ida ba futuru defeza nasional nian mak domíniu teknolojia foun sira, inklui Intelijensia Artifisial. Revolusaun dijital altera makaas maneira Estadu sira proteje sira-nia interese no hatan ba krize sira.

Teknolojia informasaun, analize dadus, sistema autonomu no intelijensia artifisial bele reforsa kapasidade vijilansia, planeamentu no resposta hosi instituisaun nasional sira.

Iha kontestu foun ida nee, siberseguransa mos sai hanesan komponente esensial ida hosi soberania nasional. Infraestrutura dijital sira inklui sistema governamental nian, komunikasaun sira, enerjia, servisu esensial sira no instituisaun finanseira sira enfrenta ameasa sira-neebe ultrapasa fronteira fízika sira.

“Ita-nia espasu marítimu reprezenta parte esensial ida ba país nia soberania, identidade no futuru ekonomiku. Ninia protesaun ezije kapasidade vijilansia, kombate peska ilegal, prevene trafiku ilísitu (inklui trafiku umanu, trafiku armamentu no trafiku droga, entre sira seluk), prezerva rekursu natural sira no koopera ho país vizinu sira atu garante katak Tasi Timor sai nafatin espasu ba dame, dezenvolvimentu no kooperasaun,” katak Horta.

Nia hatete, F-FDTL partikularmente liu husi nia komponente naval, dezempena knaar importante ida hodi kria kondisaun seguransa nesesria atu potensil ida nee bele aproveita tomak.

“Protesaun ba espasu marítimu mos hetan dimensaun estratejika ida iha dezenvolvimentu ba ita-nia rekursu enerjetiku sira, inklui projetu Greater Sunrise. Projetu ida nee reprezenta laos deit oportunidade ekonomika ida. Reprezenta mos afirmasaun soberania nasional no kapasidade Timor-Leste nian atu jere ninia rekursu natural sira ba benefísiu ninia povu nian. Iha kontestu ida-nee maka, iha diskursu sira neebe repete, hau alerta ona katak la posivel atu implementa seguransa marítima neebe kredivel bainhira laiha parseria estratejika ida neebe metin ho Australia,” dehan nia.

Xefe Estadu hatete, Timor Leste responsavel ba Zona Ekonomika Eskluziva (ZEE) ida neebe boot, haree ba Timor nia rain nia dimensaun no rekursu neebe iha. Tanba nee, maski investe osan millaun atus ba atus iha area ida nee, labele, ho nia an rasik, asegura kobertura no kontrolu efetivu ba bee hotu-hotu neebe iha jurisdisaun.

“Ita mos tenke konxiente katak maski Australia, potensia marítima ida, maski ho nia dimensaun no rekursu sira neebe modernu liu, labele kontrola nia ZEE tomak. Ita soe ona osan sufisiente hodi sosa ro patrullamentu sira husi orijen oi-oin, neebe nia rezultadu sira ladun diak hosi ita-nia espetativa sira. Tanba nee, hau hafoun fali hau-nia apelu ba bom senso atu prevalese iha asuntu ida-nee, hodi hahu negosiasaun seriu sira neebe ho objetivu atu fahe responsabilidade sira no kustu sira ba patrullamentu, monitorizasaun no kontrolu ba ita nia bee sira,” katak nia.

Horta dehan, parseria ida nee tenke akompanha ho medida konkreta sira neebe ho objetivu atu asegura kapasitasaun ba nia forsa defeza naval sira no kualifikasaun ba rekursu umanu sira, ho apoiu husi parseiru australianu sira.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *