FATUMEA, STLTIMORLESTE.com – Iha Laletek, Suku Nanu, Postu Administrativu Fatumea, Munisípiu Covalima, Arista Gusmão idade 23, lori responsabilidade boot liu iha idade joven, tanba sai hanesan inan ba nia alin na’in 6 hafoin nia inan mate iha 2022 no nia aman hela dook husi sira.
Kondisaun família Arista ne’e, STL hetan bainhira envolve iha atividade Asosiasaun Timor-Leste Press Union (TLPU), liuhusi tour ho tema “Liberdade no Lia-Loos iha Fronteira Covalima 2026”, iha fronteira Timor-Leste no Indonézia hala’o vizita ida ba família ne’e.
Desde Arista nia inan mate, moris Arista muda hotu. Nia lakon oportunidade atu kontinua nia mehi ba universidade, tanba responsabilidade atu tau matan ba nia alin sira monu ba nia liman.
“Hau nuudar bin tenke tau matan ba hau nia alin sira tanba ami nia inan laiha, hau mak tenke sai inan ba alin sira,” Arista hateten ba jornalista sira iha Nanu, Kuarta (07/10/2026).
Bainhira nia inan mate, Arista foin iha idade 19 anos. Agora, tinan haat liu ona, nia nafatin tau matan ba nia alin sira ho kapasidade ne’ebé nia iha.
Tau matan ba alin na’in 6 mesak la’os responsabilidade fasil. Arista tenke buka hahán, haree saúde no nesesidade loroloron sira, enkuantu nia rasik la iha servisu fixu.
“Hau mesak haree alin sira, sente todan la halimar atu simu, tanba hau feto, forsa laiha atu haree sira,” nia komfesa.
Hahán depende ba toos
Hahán família nian depende liuliu ba servisu toos. Arista ho nia alin sira rasik fila rai, kuda modo no faan rezultadu toos hodi hetan osan atu sosa foos no nesesidade bázika seluk.
Maibé, bainhira hahán ka osan la iha, família ne’e hasoru situasaun ne’ebé todan.
“Dala ruma hahan laiha, akontese ona ami toba deit,” Arista haktuir ho lian neineik.
Kondisaun ne’e halo, tanba familia ne’e moris loroloron depende ba rezultadu toos ne’ebé la sempre garante hahán no osan sufisiente.
TLPU to’o iha uma Arista
Arista mós hato’o agradese ba ekipa jornalista husi TLPU ne’ebé durante atividade tour, fó apoiu iha forma foos, mina tein no sasan nesesidade bázika seluk ba nia no nia alin na’in 6.
Apoiu ne’e nu’udar asaun solidariedade no domin husi TLPU ba família ne’ebé enfrenta kondisaun moris difísil.
“Ami sente agradese tebes ita boot sira to’o iha ami nia fatin,” Arista espresa.
Ba Arista, prezensa TLPU la’ós de’it atividade tour no vizita, maibé mós oportunidade atu lori problema família ne’e ba parte relevante sira atu haree no buka dalan atu ajuda.
Mehi universidade troka ho responsabilidade família
Antes nia inan mate, Arista hotu ona nia eskola iha Serankote no iha mehi atu kontinua estudu to’o universidade.
Maibé, bainhira nia inan mate muda hotu nia planu moris.
Iha mehi ne’ebé atu kontinua eskola iha universidade, Arista dedika nia tempu no energia barak liu ba responsabilidade família. Nia sei feto jovem ida ne’ebé tenke tau matan ba nia alin na’in neen iha Laletek Nanu.
Situasaun ekonomia família mós afeta diretamente edukasaun ba nia alin sira.
Arista hateten, husi nia alin na’in neen, na’in rua de’it mak bele kontinua eskola, enkuantu na’in tolu lakon oportunidade atu kontinua edukasaun, tanba kondisaun ekonomia família no na’in ida difisiensia.
“Hau nia alin sira ne’e na’in rua deit mak eskola, na’in haat la eskola, tanba ama mate ona, hau mesak forsa laiha,” nia espresa.
Arista hateten, kustu uniforme eskola, lapis, lapizeira no kadernu sai buat ne’ebé nia la konsege sustenta ba alin sira hotu.
Bainhira Antes nia inan mate, Ercília Maria eskola iha Ensinu Báziku Terseiru Siklu Setimu Anu iha EBC Traducama. Estevanos iha EBF Traducama Kuartu Anu, no José iha EBF Traducama Kintu Anu, maibé tenke para eskola.
Arista nia alin na’in rua ne’ebé eskola mak hanesan, Lídia eskola iha EBF Traducama Kintu Anu no Norberto iha Terseiru Anu, tanba sira na’in rua hetan ona subsídiu liuhusi programa Bolsa da Mãe.
Maibé, ba Arista, diferensa entre alin sira ne’ebé bele kontinua eskola no sira seluk ne’ebé para eskola sai fonte tristeza.
“Hau sente triste tanba eskola gratuita, maibé hau nia alin sira labele eskola, tan deit hau forsa laiha atu servisu haree sira eskola,” Arista espresa.
Iha uma ida ne’e, Arista sei hein
Tinan haat liu ona desde nia inan mate, Arista la’o husi estudante ida ne’ebé iha mehi atu ba universidade sai feto jovem ida ne’ebé tenke tau matan ba nia alin na’in neen.
Nia la iha ona inan atu husu tulun. Aman la’o dook husi sira. Inan boot no avó feto ne’ebé antes ajuda tau matan ba sira mós mate ona.
Maibé iha uma ne’e, sei iha alin na’in neen ne’ebé Arista hein no agradese tanba sira na’in hitu hela iha uma kondisaun seguru, maibé prezisa tulun.
Xefe Suku: Kondisaun família ne’e presiza atensaun
Xefe Suku Nanu, Abel Mendonça, rekoñese kondisaun família Arista nian nu’udar situasaun ne’ebé presiza atensaun.
Tuir Abel, bainhira inan Arista mate, inan boot no avó feto mak tau matan ba sira. Maibé, la kleur, inan boot no avó mós mate, husik Arista ho nia alin na’in neen hela mesak iha uma.
Aman sei moris, maibé tuir Xefe Suku Nanu, nia hela dook husi sira na’in hitu no fila ona ba nia moris-fatin iha Tilomar.
“Labarik sira ne’e moris mesak, sira nia aman moris hela, maibé nia ferik-oan mate, nia fila ona ba nia moris-fatin Tilomar,” Abel hateten.
Nia mós sente triste haree kondisaun labarik sira ne’ebé sei kiik, maibé tenke enfrenta moris ho apoiu família ne’ebé limitadu.
“Hanesan lideransa ami sente nee problema boot, tanba sira mesak labarik kiik de’it moris mesak,” Abel espresa.
Koordenasaun ho servisu sosial, resposta seidauk konkretu
Haree ba situasaun ne’e, Autoridade Suku Nanu dehan sira halo ona koordenasaun ho parte kompetente, inklui Servisu Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluizaun iha Munisípiu Covalima, ne’ebé destaka iha Postu Administrativu Fatumea.
Koordenasaun ne’e atu haree kondisaun moris família Arista no nia alin sira, no buka apoiu apropriadu. Maibé, to’o agora, seidauk iha resposta konkretu.
Autoridade Suku Nanu dehan sira sei kontinua halo koordenasaun no lori proposta ba nível munisípiu.
“Proposta ami seidauk submete, maibé halo koordenasaun ho sosiál iha Postu, ami koordena ona. Maibé ami la husik de’it iha ne’e, sei lori proposta ne’e ba Munisípiu,” Abel argumenta.
Nia hateten, la bele promete bainhira mak proposta ne’e sei hetan resposta husi nível munisípiu, maibé konsidera situasaun família ne’e nu’udar responsabilidade ne’ebé autoridade lokal sei kontinua tau matan.
“Hau labele promete bainhira mak ba Munisípiu, maibé hanesan autoridade ida ne’e, hau nia responsabilidade,” Abel komenta.
(tom)







