Komisaun D Fiskaliza Ezekusaun Orsamentu no Programa RAEOA

AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Membru Parlamentu Nasionál (PN) husi Komisaun D halo audénsia ho Estrutura Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (RAEOA), Kinta-feira (08/10/2026), hodi fiskaliza ezekusaun orsamentu estadu no avalia progresu programa dezenvolvimentu iha Oecusse-Ambeno.

Audénsia ne’e lideradu husi Vice-Presidente Komisaun D, Manuel Henrique Noronha, husi Partidu Demokratiku (PD), no hasoru Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu, hamutuk ho Sekretáriu Rejionál na’in tolu no diretór rejionál na’in 21, iha Salaun Alfândega 1 de Maiu, Palaban, Suku Costa, Postu Administrativu Pante Macassar.

Fokus audénsia mak atu rona diretamente hosi Autoridade RAEOA kona-ba oinsá orsamentu ne’ebé aloka ba rejiaun ezekuta, progresu programa sira no dezafiu iha setor ekonomia, agrikultura, pecuária, empregu, turismo, komérsiu, indústria, kooperativa no infraestrutura.

«“Komisaun D hala’o nia knaar fiskalizasaun, hanesan mos ho komisaun seluk tuir área tutela. Tanba ne’e, ohin ami mai Oecusse hodi hasoru Estrutura Autoridade sira no rona ezekusaun orsamentu estadu ne’ebé aloka ba Oecusse, inklui progresu serbisu sira ne’ebé hala’o iha RAEOA,” dehan Manuel Henrique Noronha.»

Programa agrikultura no pecuária

Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu, hateten katak setor agrikultura no pecuária sai prioridade tanba iha ligasaun direta ho produsaun, seguransa alimentár no dezenvolvimentu ekonomia komunidade.

Autoridade kontinua fó atensaun ba produsaun agríkola no halo kooperasaun ho parseiru sira atu dezenvolve Breeding Center ba setor pecuária.

Programa ne’e tama ona iha faze distribuisaun ba benefisiáriu, inklui ema ho defisiénsia, grupu kooperativa no subkooperativa sira. Planu inisiál mak distribui karau inan to’o 60 ba benefisiáriu.

Regio hateten programa ne’e la’ós de’it atu fó apoiu ba benefisiáriu, maibé atu aumenta populasaun pecuária liuhosi reprodusaun.

«“Liuhosi programa empreendedorismu no Sentru Dezenvolvimentu Agríkola, ami sei kontinua organiza no planeia distribuisaun ba benefisiáriu sira, tuir orsamentu ne’ebé disponivel,” afirma Regio.»

Autoridade mos planeia uza inseminasaun artifisiál atu ajuda aumenta populasaun karau iha komunidade.

Maibé, dezafiu ida mak kapasidade benefisiáriu atu jere no kuida patrimóniu ne’ebé simu. Regio subliña katak benefisiáriu presiza tau karau iha fatin apropriadu, garante manutensaun no kuidadu di’ak.

Empregu no empreendedorismu

Iha área empregu, RAEOA fó atensaun ba programa autoempregu, formasaun profisionál no empreendedorismu, ho objetivu atu aumenta kapasidade komunidade no fó oportunidade ba sira atu tama iha merkadu serbisu ka kria sira-nia empregu rasik.

Regio hateten programa sira-ne’e presiza koordenasaun kontinuada entre Autoridade RAEOA no ministériu relevante sira atu bele kontribui ba kriasaun empregu no dezenvolvimentu ekonomia komunitária.

Turismo no patrimóniu istóriku

Iha setor turismo, Autoridade RAEOA hahu mapeamentu ba área sira ne’ebé iha potensiál turístiku hosi 28 Abril, tuir Regio.

Rezultadu hosi mapeamentu ne’e sei sai baze ba planeamentu no investimentu iha futuru. Ba tinan 2027, RAEOA planeia tau orsamentu ba infraestrutura básika, fasilidade no promosaun marketing hodi dezenvolve destinasaun turístika sira.

Monumentu Lifau mos tama iha prioridade reabilitasaun. Projetu ne’e seidauk remata tanba prosesu tékniku sei lao hela iha Ajénsia Dezenvolvimentu Nasional (ADN).

Tuir informasaun ne’ebé Autoridade RAEOA simu, projetu rehabilitasaun Monumentu Lifau planeia atu lansa antes fulan Novembru.

Paralelamente, RAEOA halo kooperasaun ho parseiru sira hosi Portugal atu dezenvolve Sentru Interpretativu Istóriku, ho lideransa hosi Doutora Ana Gomes.

Sentru ne’e sei fó espasu atu esplika istória, civilizasaun no kontestu istóriku ne’ebé iha relasaun ho Monumentu Lifau.

Turismo komunitáriu

Autoridade RAEOA mos buka modelu turismo ne’ebé bele envolve komunidade diretamente, inklui turismo kulináriu, pasiar, hiking no turismo natureza.

Regio hateten komunidade no Igreja, liuhosi kapela sira, bele envolve iha atividade kulinária no atividade kultura lokal hanesan parte hosi atrasaun turístika.

Área naturál no vulkániku iha Oesilo mos konsidera iha potensiál turístiku, maibé presiza preservasaun no planeamentu apropriadu.

Tuir Regio, dezenvolvimentu turismo presiza master plan ne’ebé klaru atu garante sustentabilidade no proteje área naturál no patrimóniu istóriku.

Komérsiu, indústria no kooperativa

Iha área komérsiu no indústria, RAEOA sei kontinua dezenvolve sentru dezenvolvimentu ekonomia komunitária ne’ebé liga ho agrikultura, turismo no kooperativa.

Autoridade mos fó atensaun ba dezenvolvimentu kooperativa multisetorial no kooperativa sira ne’ebé hala’o atividade produsaun.

Koordenasaun ho Ministériu Komérsiu no Indústria sei kontinua atu suporta atividade komérsiu no indústria iha rejiaun.

Infraestrutura hanesan baze dezenvolvimentu

Iha setor infraestrutura, Autoridade RAEOA sei kontinua koordenasaun ho Direksaun Rejionál Obras Públikas no entidade relevante sira atu haree progresu infraestrutura no ninia kontribuisaun ba dezenvolvimentu ekonomia no sosial.

«“Ita presiza haree infraestrutura la’ós de’it hanesan konstrusaun, maibé hanesan baze importante atu suporta agrikultura, turismo, komérsiu, indústria no atividade ekonomia komunitária,” afirma Regio.»

Fiskalizasaun kontinua

Audénsia Komisaun D ho Autoridade RAEOA hatudu katak prioridade dezenvolvimentu iha Oecusse la’ós de’it kona-ba alokasaun orsamentu, maibé kona-ba rezultadu ne’ebé programa governu bele fó ba komunidade.

Komisaun D sei uza rezultadu hosi audénsia no fiskalizasaun hanesan parte hosi responsabilidade Parlamentu Nasionál atu haree ezekusaun programa no orsamentu estadu iha RAEOA.

Ba Autoridade RAEOA, prioridade sira sei kontinua iha agrikultura, pecuária, empregu, turismo, komérsiu, indústria, kooperativa no infraestrutura, ho objetivu atu liga dezenvolvimentu ekonomia ho nesesidade komunidade.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *