DILI, STLTIMORLESTE.com – Bainhira Timor Leste (TL) laiha politika fiskal hodi kontrola inflasaun iha rai laran, ninia impaktu ba ekonomia nasaun nee difisil atu kontrola. Sekuandu governu liu husi nia politika, liu-liu politika fiskal Orsamentu Jeral Estadu (OJE) la tau matan klean ba sasan neebe folin sae bele halo fali sasan seluk nia folin mos sae.
Liafuan nee haktuir husi Eis Reitor Sesante Dili Institutu Teknolojia (DIT), Alvaro Menezes ba STL iha Aimeti Laran, Kuarta (19/08/2026).
Nia hatete, bainhira folin kombustivel sae bele halo sasan seluk nia folin mos sae hotu. Hanesan folin fos sae, transporte no nesesidade baziku hotu folin sae. Ida nee afeta direta ba povu, no ikus mai povu nia bem estar tun, tanba kapasidade kompra povu nian menus ho salariu neebe iha. Bainhira sasan folin sae, povu nia kapasidade kompra nee la hanesan uluk ona.
“Iha TL ita laiha politika fiskal hodi kontrola inflasaun iha ita nia rai. Primeiru ninia impaktu ba ekonomia iha ita nia rai atu kontrola difisil liu. Sekuandu governu liu husi nia politika, liu-liu politika fiskal OJE, la tau matan klean ba sasan neebe halo fali sasan seluk nia folin mos sae. Neebe kuandu estadu, liu-liu governu laiha politika ida atu kontrola sasan folin hanesan folin mina nian, nia impaktu mak korenti folin sasan sae nee sei akontese,” tenik nia iha knua DIT.
Nia haktuir, iha rai balun neebe folin sasan nee entrega ba merkadu, maibe iha sasan balun neebe mak sai fundamentu ba iha kontrola inflasaun, nee governu sempre kontrola. Porezemplu hanesan mina governu kontrola, depois mudansa iha moeda hanesan rupiah ba dollar ninia action rate (nivel asaun) nee tenke kontrola, atu nunee labele afeita. Neemak governu tenke kontrola, atu nunee inflasaun iha nivel neebe diak. Hanesan too agora mina folin sae makaas ona mais governu la halo buat ida, governu husik livre folin sasan sae iha merkadu ida nee, nee mak afeita direta ba povu kiik sira nee.
Ho folin kombustivel neebe sae nee afeita kuaze ba nesesidade baziku nia folin sae hotu. Maibe iha parte ida mina folin sae nee, laos tanba problema domestiku maibe problema funu iha Oriente neeba hodi afeita ba folin mina global. Maibe tuir lo-loos governu buka alternativu hodi fo dalan ba kompanhia sira neebe importa mina mai TL, sira bele buka alternativa seluk. Bainhira funu Iran nee kontinua nafatin, folin mina nunka mais atu bele kontrola, tanba kuaze mina sira neebe supplay mai ASEAN nee maioria mai husi Arab Saude. Neebe folin mina sae nee nia impaktu mak kuandu sasan mai ona iha nee, halo folin sasan seluk mos sae, liu-liu ba nesesidade baziku sira.
Nia afirma, iha TL kontrola husi sosiedade sivil ladun forte, estudante sira la halo reasaun bainhira mina folin sae. Sosiedade sivil inklui estudante, igreja no NGO, sira haree ba folin sasan sae maibe nonok deit.
Haree ba responsabilidade estadu liu-liu governu neebe kaer makina boot liu iha Timor nee mak governu. Tanba nia mak iha funsionariu barak, nia OJE mak boot, nia mak iha rekursu neebe makaas no nia mak responsabilidade konaba ekonomia.
“Ita nia politika hakarak loke kampu trabalhu maibe ida mak la kontrola inflasaun nee. Investor la gosta ida nee tanba laiha inflas, investor hakarak nee maizumenus 2%, ita nian too 7 no 8%. Investor neebe boot, ema neebe hakarak investimentu nia bele iha kampu, kuandu fator ekonomia neebe ita bele kalkula nee ida mak estabilidade inflasaun, sasan nia folin. Para ema bele kalkula nia retornu investimentu, maibe kuandu nia estabilidade iha indikador ekonomia makro hanesan inflasaun kuandu la kontrola halo diak, rejultadu neebe hetan la tuir ema nia prediksaun,” dehan nia.
Nia katak, inflasaun neebe investor sira hakarak nee maizumenus 2%, bele liu maibe liu deit 2,5% hanesan nee. Tanba inflasaun nee tun liu la diak no sae liu mos la diak. Ema nia hakarak nee estabil, para ema bele halo prediksaun kona ba bisnis, investimentu no kona ba buat barak.
Governu bele uza meius oi-oin hodi kontrola maibe iha ekonomia TL nee iha demanda no iha oferta. Oferta bele koko no demanda hotu, tanba ida sosa sasan nee povu. Povu tenke aloka ninia osan makas liu, tanba kombustivel nee sae, entaun redus nia kapasidade hodi sosa fali sasan seluk. Neebe iha demanda nomos iha oferta.
Akademista nee sujere, diak liu tau autoridade neebe bele haree ba sasan nia folin no governu bele kontrola halo diak liu, liu-liu kuandu tama ona iha sentru estasaun kombustivel nian iha publiku nee, too iha neebe tenke husu tuir sasan nee folin hira.
Governu tenke iha politika fiskal hodi kontrola sasan folin, sekuandu la kontrola infalasaun, prediksaun ba kresimentu ekonomia sei la hetan, nee indikador neebe importante. Oinsa halo prediksaun kresimentu ekonomio tinan ida nee 10%, se inflasaun la kontrola.
Alvaro dehan, kresimentu ekonomio nee nia sentidu iha, laos derpenti koalia deit ho liafuan tinan ida nee kresimentu eskonomio 10%, maibe husi 10% nee kampu de trabalho loke hamutuk hira. Ida neemak kresimentu ekonomiko neebe iha sentidu laos nia numeru deit. Kada pursentu ida sae nee nia sentidu nee saida. Kresimentu ekonomiku nee labele statistika deit, presiza kampu trabalhu. Tanba indikador neebe ema uza hodi sai hanesan analiza mak inflasaun, neebe kuandu la kontrola lalika koalia dehan investor sira atu mai. Tanba investimentu nia objetivu mak atu loke kampu trabalho iha rai laran. Ema neebe mak lori nia investimentu nivel kios nian lalika mai iha nee.
Nia afirma, politika governu koko ona atu kontrola kombustivel maibe asaun ba implementasaun nee mak tenke halo kontrola no monitorizasaun, para efektividade nee lori duni rejultadu neebe governu hakarak. Selae iha neeba mina nia folin la kontroladu, no ida nee afeita direita ba bem estar ema nian.
(dom)
