AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Lia Nain Oecusse, Liberato Pune sente kontente no agradese IX Governu lidera husi Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nuudar Entidade Tutelar no Superintendente ba Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), liu husi Ministeriu Administrasaun Estatal (MAE) orienta Prezidente Autoridade RAEOA harii Konselhu Konsultivu ou Parlamentu Lokal atu tau matan ba dezenvolvimentu iha rai ketan Enclave Oecusse.
“Hau sente kontente no agradese teb-tebes tanba governu harii ona konselhu Konsultivu atu tau matan ba koalker dezenvolvimentu iha nasaun Timor Leste (TL), espesialmente iha RAEOA tanba ita restaurasaun ona Independensia Timor Leste (TL) ba dala 24 ona, maibe atu haree ba futuru nasaun nia dezenvolvimentu, governu nee nafatin hasoru dezafiu, maibe ohin Governu fo ona tomada de pose ba membru konselhu konsultivu atu iha reprezentante povu iha rejional, apresia tebes tanba ho konselhu konsultivu ninia ejistensia iha rejional hamutuk ho membru parlamentu nasional, fasil tebes atu dudu lalais dezenvolvimentu rai nee lao ba oin, sei la iha reprezentante povu iha rejional, governu ida nee sei la lao ba oin tanba desizaun neebe governu autoridade lidera, bele hamosu korupsaun tanba la iha ema ida maka kontrola no nia foti desizaun tuir nia hakarak deit,” dehan Lia nain Oecusse, Liberato Pune ba STL iha Oecusse, Segunda (25/05/2026).
Nia haktuir tan katak, ho prezensa Konselhu Konsultivu ida nee, karik mosu korupsaun, Konselhu konsultivu fasil atu kontrola iha rejional tanba desizaun koletiva no ema hotu akompanha prosesu tomak no fin, ema atu halo korupsaun nee atu tama husi neebe, ida nee araska ona no sei la iha ona korupsaun atu halakon osan estadu.
“Hau nuudar lia nain, agradese tanba IX Governu harii konselhu konsultivu iha RAEOA, hodi kontrola koalker dezenvolvimentu neebe halao iha rai ida nee, koalker ukun nain Autoridade neebe troka malu kada tinan 5 ou tinan ida mos, desizaun neebe foti ba dezenvolventu, ida nee desizaun koletivu,” afirma nia.
Nia haktuir tan katak, ba oin, kuandu ukun nain sira husi nasional hamutuk ho ukun nain sira iha Oecusse neebe halao serbisu iha nee, ema nain 43 neebe simu ona tomada de Pose, bele halao sira nia knar hodi fiskaliza projetu saida deit maka halao iha Oecusse, tanba realidade ema hakarak gasta deit osan, mai loron ida deit fila ona ba Dili liu husi Atambua kompra sasan utiliza fasilidade estadu, ida nee maka avuzu puder, hodi fo benefisiu ba sira nia aan rasik no ba oin, kada munisipiu haree rasik ninia dezenvolvimentu, governu sentral akompanha no halo akonselhamentu no suporta tekniku deit, buat hotu tenke fo ba munisipiu ida-idak tuir matadalan desentralizasaun administrasaun no poder lokal.
Iha biban nee, nia husu ba membru Konselhu konsultivu neebe lidera direitamente husi Prezidente Autoridade ho ninia strutura, atu serbisu hamutuk, harii unidade nasional hodi tau matan ba koalker obra neebe governu lori mai iha Oecusse, tanba restaura independensia TL tinan 24 ona, laos hanesan uluk Portugal ukun Timor tinan 4500 no TL ho Indonezia tinan 24, mementu neeba sira maka ukun TL, la hatene saida maka sira ukun Timor maibe ohin loron TL sai hanesan nasaun ida ejiste ona iha Pais ASEAN nudar nasaun independente ida, tenke hatene atu ukun rai no povu iha nasaun Republika Demokratika Timor Leste (RDTL).
“Hau husu ba membru Konselhu Konsultivu neebe simu ona tomada de Pose nuudar reprezentante povu iha RAEOA, tenke serbisu makaas hodi haree povu ninia nesesidade, lebanta liu husi enkontru nivel parlamentu Rejional liu husi deskobrementu no tau iha planu, fo hanoin ba ukun nain sira iha RAEOA no nasional atu fo prioridade, tanba ita maka sai matan, tilun no ibun iha Rejional hodi relata ba governu, atu hadia povu no nasaun nee nia diak, hatutan maun alin sira nia sakrifisiu, fakar ran, ruin naklekar iha fatin-fatin sosa liberdade, mate restu neebe hetan fiar iha parlamentu rejional, labele matan dukur, mai hamutuk fanu governu atu halo dezenvolvimentu ba rai no povu ida nee liu husi planu governu atu hadia povu nia moris liu husi Desentralizasaun administrasaun no poder lokal,” afirma nia.
Tuir Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu iha loron Domingu hafoin tomada de Pose membru konselhu konsultivu RAEOA hamutuk 43 dehan, konselhu konsultivu neebe maka ohin simu ona tomada de pose nee, pas parte kona ba preparasaun dezenvolvimentu poder lokal.
“Konselhu Konselhu Konsultiva nee, instituisaun ida ke presiza ita iha tuir lei numeru 3 no dekretu lei numeru 1/2006 dia 2 de Fevereiru artigu 14, koalia kona ba konselhu konsultivu Rejional nian, atu ajuda promosaun ba dezenvolvimentu sosio ekonomiku iha ita nia rejiaun, signifika membru konselhu Konsultivu neebe simu ona pose nee, povu nia lian, reprezenta kamada sosial, politiku, ekonomikus, Relijiozas, kultural, atu bele hatutan no promove nesesidade dezenvolvimentu integradu neebe inkluzivu ba desizaun politiku ba publiku iha Rejiaun no dezenvolvimentu neebe ho legadu neebe diak ba povu no ita nia rain,” dehan PA-RAEOA.
Nunee mos, Xefe Suku Costa, Francisco Costa neebe sai membru Konselhu Konsultivu dehan, ba oin presiza rona malu, bain hira implementa atividades liga ho Orsamentu Jeral Estadu (OJE) no orsamentu ratifikativu ba RAEOA.
“Ami nuudar membru Konselhu Konsultivu iha esperansa katak, ba oin tenke unidade hodi haree ba OJE no Orsamentu Retifikativu ba RAEOA, tanba ita haree husi Autoridade Sesante sira durate nee kria ona konselhu Konsultivu hanesan nee atu bele kontrolu implementasaun programa, la akontese, maibe ohin iha ona konselhu konsultivu neebe simu ona pose, ba oin teke rona malu no fiar malu atu halao dezenvolvimentu neebe governu sentral tau ba RAEOA, tenke halao knar misaun governu atu liberta povu ida nee husi koalker situasaun, tanba nee husu ba hotu-hotu neebe simu ona pose, mai ho hanoin ida deit, dezenvolve rai no povu ida nee iha RAEOA,” dehan nia.
Nunee mos Deomentinho Coreia de Almeida Reprezentante Joventude Oecusse dehan, apresia ho PA-RAEOA tanba konselhu konsultivu nee ejiste nanis kedan iha inisiu Primeiru Prezidente Autoridade RAEOA, lidera husi Mari Alkatiri maibe agora foin estabelese no simu pose.
“Ita haree, konselhu Konsultivu nee reprezenta Suku 12 iha Oecusse, Reprezentante Joventude, Lia nain, Relijioza, emprezariu, reprezentante Partidu mos tama hotu iha laran, tanba nee ita haree katak konselhu konsultivu nee diak teb-tebes, atu partisipasaun ema hotu-hotu nian hodi dezenvolve Oecusse,” dehan nia.
Nia dehan, ba oin dezenvolvimentu nasaun no povu ida nee sei diak liu tan, tanba estabelese konselhu konsultivu iha RAEOA, reprezenta ema hotu nian, ida nee diak atu foti desizaun ba serbisu saida deit iha Oecusse, nee ema hotu sei akompanha no desizaun nee sei koletiva.
(jos)
