DILI, STLTIMORLESTE.com – Ne’e mak oin loos ekonomia Timor-Leste nian ohin loron. Timor-oan ne’ebé dehan na’in ba rai, maibé realidade tenke tur iha rai, nahe biti hodi fa’an modo iha ema seluk nia varanda oin. Iha loja boot Xina nian ne’ebé nakonu ho sasan importasaun, Timor-oan tur de’it iha simeira leten ho modo tahan no tomate ho folin kiik.
Imajen ne’e hatudu ironia boot iha nasaun ne’ebé ukun rasik-an ona. Ema seluk mai ho kapital boot, sira okupa fatin di’ak hotu iha Dili laran. Timor-oan ne’ebé luta mate no moris ba ukun rasik-an, ohin loron laiha fatin atu fa’an sira nia produtu. Sira tenke husu lisensa la formál husi loja na’in hodi bele tur iha sira nia odamatan.
Problema boot mak asesu ba ekonomia la justu. Estranjeiru sira fasil hetan lisensa, fasil aluga uma, fasil importa sasan. Agrikultór lokál sira terus iha to’os, lori modo mai Dili ho difikuldade, maibé la iha merkadu ne’ebé dignu. Merkadu sira ne’ebé Governu harii dook husi sidade no laiha kliente.
Governu ko’alia barak kona-ba ekonomia lokál no soberania ekonomia, maibé prátika la iha. Se Governu sériu duni, tenke harii fatin di’ak ba negosiante kiik sira, fó kreditu ho jurus kiik, no kontrola importasaun ne’ebé oho produtu lokál. Maibé to’o agora polítika sira ne’e sai de’it iha diskursu.
Moris hanesan ne’e halo Timor-oan lakon dignidade. Sira na’in ba rai duni, maibé oinsá mak na’in ba rai tenke buka moris iha ema seluk nia varanda oin, lukru boot ba Xina, osan kiik ba Timor-oan.
Entertantu, Observador Ekonomia, Gregorio Soares dehan katak, situasaun ne’e hatudu Governu nia falha boot iha jestaun ekonomia.
“Ne’e hatudu ita nia ekonomia fraku, ita la proteje ita nia ema kiik. Xina sira domina tanba sira iha osan, ita nia ema laiha tanba Governu la kria kondisaun. Timor-oan sai fa’an modo iha varanda ne’e tanba laiha opsaun seluk,” nia dehan ba STL, iha Díli, Tetsa (22/06/2026).
Nia hatutan tan katak, Governu presiza foti asaun urjente. Governu tenke harii merkadu lokál ne’ebé besik ba komunidade, fó subsídiu ba agrikultór, no regula lisensa ba estranjeiru sira.
“Se lae, imajen hanesan ne’e sei kontinua buras iha Dili laran, no Timor-oan sei lakon rai kle’an ba klean,”Gregorio hatete.
Iha fatin ketak, negosiante kiik Ana Maria ne’ebé fa’an modo iha fatin nee rasik sente triste ho kondisaun ne’e.
“Ami loron-loron tur iha ne’e, loron manas no udan ami simu. Ami la iha fatin seluk, ami ba merkadu laiha ema sosa. Tan ne’e maka ami obriga tur iha ema seluk nia odamatan oin. Ami na’in ba rai maibé ami buka moris hanesan ema ai-leba,” nia dehan ho mata-been.
(car)
