PA-RAEOA Identifika Fatin Tratamentu Lixu

Foto: STL/Joseph Koa

AMBENO, STLTIMORLESTE.com — Autoridade RAEOA hahú identifika lokalizasaun ba sentru tratamentu lixu permanente iha Oecusse, ho objetivu atu rezolve problema lixu, prevene kontaminasaun no transforma lixu sai fonte valor ekonomia.

Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (PA-RAEOA), Regio da Cruz Salu, hamutuk ho Diretor Rejional Serbisu Água, Saneamentu no Ambiente, Yosep Ili, Diretor Rejional Serbisu Terras, Propriedade no Cadastro, Jose Ase Neno Colo, no Diretor Obras Públikas, hala’o identifikasaun ba fatin ida ne’ebé bele dezenvolve sai sentru tratamentu lixu permanente iha Oecusse.

Atividade ne’e hala’o iha Suku Suniufe, Postu Administrativu Nitibe, RAEOA, Tersa (06/10/2026), nu’udar parte hosi esforsu Autoridade atu buka solusaun permanente ba problema jestaun lixu iha rejiaun.

Regio da Cruz Salu hateten katak desizaun kona-ba lokalizasaun sentru tratamentu lixu presiza halo ho kuidadu, tanba fatin ne’ebé hili tenke garante protesaun ba ambiente, bee no área produsaun agríkola, no labele hamosu risku ba komunidade iha futuru.

“Fatin tratamentu lixu labele halo iha área ne’ebé iha potensia atu kontamina qualidade ambiente no área produsaun. Se bele kontamina área produsaun hare, ida-ne’e bele sai problema boot ba ita iha futuru,” dehan Regio.

Fatin Roti Kansela
Prezidente RAEOA esplika katak Autoridade anterior sira iha ona desizaun atu uza área Roti, iha Suku Lifau, nu’udar fatin lixu.

Maibé, tuir nia, proposta ne’e la bele kontinua tanba iha konsiderasaun kona-ba potensia kontaminasaun, liuliu ba bee no área produsaun agríkola.

Regio mós refere ba situasaun lixu ne’ebé soe arbiru iha mota no nia sorin, inklui área Mota Noefefan, ne’ebé bele prejudika ambiente no qualidade moris komunidade.

“Durante ne’e ita haree no akompanhia iha Mota Noefefan ne’e, kompanhia no povu soe fo’er arbiru de’it iha mota-ibun, estraga ambiente. Ida-ne’e labele akontese nafatin,” nia afirma.

Nia hateten katak Autoridade presiza buka fatin ne’ebé bele garante tratamentu lixu ho sistema apropriadu, la’ós de’it halibur lixu iha fatin ida.

Makelab no futuru sidade foun

Opsaun seluk ne’ebé konsidera mak área Makelab, Suku Taiboco, Postu Administrativu Pante Macassar. Maibé, Regio hateten área ne’e mós iha potensia atu sai zona indústria no dezenvolvimentu urbano iha futuru.

Tanba ne’e, Autoridade presiza konsidera ho kuidadu, atu sentru tratamentu lixu ne’ebé harii ohin la sai obstákulu ba dezenvolvimentu Oecusse iha futuru.

“Zona ida-ne’e ita hakarak dezenvolve ba turizmu no indústria. Ita labele halo instalasaun lixu ne’ebé bele prejudika dezenvolvimentu, tanba iha futuru bele sai parte hosi cidade foun,” nia hateten.

Regio subliña katak planeamentu ba sentru tratamentu lixu tenke haree ba sustentabilidade no vizaun dezenvolvimentu Oecusse iha tempu naruk.

Lixu la’ós de’it atu halibur

Diretor Rejional Serbisu Água, Saneamentu no Ambiente, Yosep Ili, hateten katak sentru tratamentu lixu permanente la bele haree de’it hanesan fatin atu halibur fo’er.

Nia afirma katak infraestrutura ne’e tenke planeia ho padraun tékniku no ambiental apropriadu, atu garante jestaun lixu ne’ebé sustentável no la prejudika komunidade.

“Tratamentu lixu la’ós de’it kona-ba halo fatin ida atu tau lixu. Ita tenke haree ba futuru, haree ambiente no dezenvolvimentu komunidade,” afirma Yosep.

Nia hateten identifikasaun iha Suniufe ne’e sai parte hosi esforsu atu buka solusaun permanente ba problema lixu iha Oecusse.

Lixu sai valor ekonomia
Enkuantu ne’e, Diretor Rejional Serbisu Terras, Propriedade no Cadastro, Jose Ase Neno Colo, hateten katak Oecusse kuaze tinan barak ona seidauk iha sentru tratamentu lixu permanente.

Nia esplika katak, objetivu hosi sentru foun la’ós atu halibur lixu no sunu de’it, maibé atu jere no prosesu lixu hodi bele sai fonte valor ekonomia, inklui uza residu balun sai adubu no suporta atividade produtiva.

“Fatin ne’e la’ós atu halibur lixu, maibé fatin atu jere lixu sai valor ekonomia,” dehan Jose Ase Neno Colo.

Nia hateten katak durante tinan barak, lixu soe arbiru iha fatin públiku, inklui área Ponte Noefefan, ne’ebé bele hamosu imajen la di’ak no afeta ambiente no saúde komunidade.

Konsultasaun ho komunidade

Ba prosesu tuirmai, Regio da Cruz Salu husu ba Diretor Rejional Obras Públikas no Diretor Rejional Água, Saneamentu no Ambiente atu koordena ho autoridade Postu Administrativu Nitibe no autoridade suku sira.
Koordenasaun ne’e atu halo avaliasaun no konsultasaun kona-ba fatin ne’ebé apropriadu, antes Autoridade halo desizaun final.

“Hau husu ba Diretor Rejional Obras Públiku, Água, Saneamentu no Ambiente atu koordena ho Autoridade Postu Administrativu Nitibe ho autoridade suku sira atu deside no halo nota ida atu konkorda malu ba utilizasaun fatin ida-ne’e ba fatin tratamentu lixu,” dehan Regio.

Ho prosesu ida-ne’e, Autoridade RAEOA buka atu muda paradigma jestaun lixu iha Oecusse — hosi lixu ne’ebé soe arbiru sai resíduu ne’ebé bele jere, trata no transforma sai valor ba ambiente, komunidade no ekonomia lokal.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *